Vremenska kapsula: Srpske srednjovekovne zadužbine u Severnoj Makedoniji - Manastir Mateič

Redakcija za kulturu i umetnost Kulturno-umetničkog programa, premijerno prikazuje treću emisiju iz dokumentarnog serijala "Vremenska kaspula - Srpske srednjovekovne zadužbine u Severnoj Makedoniji", koja je posvećena manastiru Mateiču, udaljenom 12 km od Kumanova.

Mateič se nalazi na vrhu jednog uzvišenja Skopske Crne Gore, okružen nestvarnom i netaknutom prirodom. Manastir je poslednja carska zadužbina Nemanjića koju su podigli car Dušan, carica Jelena i njihov sin Uroš Peti, i najveći je srednjovekovni pravoslavni hram u Severnoj Makedoniji.

Sačuvani natpisi na grčkom jeziku svedoče o tome da je prvobitni hram izgrađen u 11. veku, za vreme vladavine vizantijskog cara Isaka Komnina. Prvi put se pominje u Hrisovulji kralja Milutina iz 1300. godine. Verovalo se da je sredinom 14. veka obnovu manastira započeo car Dušan, ali ga je smrt preduhitrila, pa su hram završili njegova udovica, carica Jelena i sin Uroš.

Hram u Mateiču podseća na Crkvu Bogorodice Ljeviške u Prizrenu i Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu i jedan od najvećih podignutih u srednjem veku, drugi po veličini u srednjovekovnoj Srbiji.

Petnaest ciklusa i mnoštvo predstava i figura krase manastir. Među freskama je portret cara Dušana, kao i kompozicija na kojoj su prikazani carica Jelena i mladi Uroš kako između sebe drže hram. Na zidu priprate je, posle Gračanice, Dečana i Pećke patrijaršije, naslikana loza Nemanjića koja se u vrhu završava porodicom cara Dušana.

U 15. veku manastir Mateič je bio značajno kulturno i književno središte i prepisivački centar. U njemu je živeo i stvarao Vladislav Gramatik, srpski književnik i dijak, kao i dva velika kompozitora: Isaija Srbin i Nikola Srbin.

U 18. veku Turci su sa manastirske crkve skinuli olovni krov i njime pokrili Eski džamiju u Kumanovu. Tako je manastir ostao bez krova, što je ubrzalo njegovo propadanje. Zatim je opljačkan i iz njega su odnete sve dragocenosti... U 19. veku gotovo da nema podataka o njemu, i tek je za vreme Kraljevine Jugoslavije manastirska crkva u dva navrata bila obnovljena. Istraživali su ga i detaljno fotografisali Đurđe Bošković i Radoslav Grujić.

U osvit 21. veka je prošao kroz golgotu kada su 2001. godine albanski ekstremisti zaposeli manastir i na vandalski način oštetili zidine hrama i uništili njegove freske. Devastirali su i druge objekte u manastirskom kompleksu. To je i povod što je Srpski kulturno-informativni centar "Spona" iz Skoplja uputio apel i molbu za pomoć u obnovi Manastira Uspenja Presvete Bogorodice u Mateiču i inicijativu da se on uvrsti na Uneskovu listu ugrožene svetske kulturne baštine. Međutim, od tada do danas pogrom nad manastirom ne prestaje.

Emisija je realizovana uz blagoslov Srpske pravoslavne crkve i Njegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija, blagoslov Makedonske pravoslavne crkve OA i Arhiepiskopa Ohridskog i Makedonskog g. Stefana i uz blagoslov Kumanovsko-osogovske eparhije i mitropolita g. Grigorija.

Pored materijala koji je ekipa RTS-a snimila na terenu u Severnoj Makedoniji, za realizaciju emisije korišćen je arhivski materijal, forografije i crteži iz Fotodokumentacije Narodnog muzeja Srbije, kao i fotografije dr Bojana Popovića, prof. dr Tatjane Starodubcev, zografa Zorana Jovanovića, prof. dr Svetlane Smolčić Makuljević, istoričarke umetnosti Jasminke Zisovske.

Duhovne pesme Svetog Vladike Nikolaja Velimirovića i Isaije Srbina u izvođenju vokalne solistkinje Jovane Baraksadić. U ulozi monaha je Miloš Milovanović. Odabrane odlomke čitao Dragan Vučelić.

Autor i urednik serijala: Svetlana Ilić

Scenaristi: Svetlana Ilić, dr Bojan Popović

Izvršni producent: Svetlana Bandić

Glavni organizator: Miloš Milovanović

Stručni konsultant: dr Bojan Popović

Stručni saradnik na terenu: mr Momčilo Pavlović

Art direktor i dizajner serijala: Dragan Bulović

Scenograf: Snežana Popović

Kostimograf: Suzana Gligorijević

Muzički urednik: Ana Kulić

Dron operateri: Jakov Ognenovski, Dejan Petkovski, Marjan Ognenovski

Snimatelj zvuka: Damjan Popadić