Staro srpsko pisano nasleđe: Hilandarski medicinski kodeks

U arhivima Karlovačke mitropolije, Dubrovnika i Kotora u manastirima Hilandaru, Studenici, Pećkoj patrijaršiji, Dečanima, Cetinjskom manastiru kao i u manastirima na Fruškoj Gori.

Ipak, zbog mnogih razaranja tokom vekova značajan deo istorijske građe o medicini srednjeg veka na našim prostorima nepovratno je izgubljen.

Hilandarski medicinski kodeks jedinstvena je kompilacija odabranih naučnih sastava u srednjovekovnoj medicini i farmakologiji u kome su sažeta znanja Istoka i Zapada.

Otkrili su ga naši naučnici 1952. godine u srcu srpskog pravoslavnog bića u manastiru Hilandaru na Svetoj Gori.

Godine 1980. objavljeno je fototipsko izdanje sa 408 strana faksimila. Deset godina kasnije objavljena je transkripcija ovog vrednog rukopisa, prevod teksta sa srpskoslovenkog na savremeni srpski jezik. Fototipsko izdanje se nalazi u Narodnoj biblioteci Srbije.

Ne zna se ko ga je naručio i osmislio, kojim povodom i gde je pisan.

Srpski kraljevi su velikodušno pomagali te prve bolnice, ali i gradili nove u okviru svojih zadužbina. Posebno su to činili kralj Milutin, Stefan Dečanski, car Dušan, a potom i knez Lazar.

Osim monaha empirika pri manastirima, srpski vladari su pozivali lekare i apotekare iz Italije i Francuske koji su dolazili preko Kotora i Dubrovnika.

Prve srpske medicinske knjige takozvane "lekaruše" bile su značajan izvor podataka o bolestima čoveka na ovom području i uslovima u kojima je živeo.

U njima nalazimo saznanja iz vizantijske, arapske i zapadnoevropske medicine. Lekaruše su zapisivali monasi na srpskoslovenskom jeziku te su pored značajnih podataka iz medicine i važan izvor za proučavanje jezika. Takođe poznate su lekaruše iz Hodoškog zbornika iz 14. veka koji se danas čuva u Narodnoj biblioteci u Pragu.

Hilandarski medicinski kondeks pisan tokom 15. i 16.veka, sadrži tekstove iz oblasti farmakologije, interne medicine odnosno infektologije, toksikologije, pedijatrije kao dijagnostiku i terapijska uputstva. Hirurgija nije zastupljena, a suprotno duhu epohe nema ni astroloških tekstova koje srećemo u drugim knjigama ovog tipa. Kojim su tempom medicinski tekstovi iz Zapadne Evrope prodirali u srpsku sredinu nije dovoljno poznato jer nema sačuvanih prepisa baš kao što nije poznato ni da je bilo preteča kodeksa istovetnog sastava kao što je ovaj pred nama.

Tokom prve polovine 2023. godine na izložbi "Hilandarski medicinski kodeks i srpska srednjovekovna medicina" u Galeriji Prirodnjačkog muzeja predstavljena su javnosti medicinska znanja i prakse lečenja ljudi prirodnim lekovitim sredstvima, koja su bila dostupna u srednjem veku u Srbiji kao i drugi sadržaji koji su ispričani u emisiji "Hilandarski medicinski kodeks" u okviru serije "Staro srpsko pisano nasleđe" Naučnog programa RTS.

Sagovornici: dr Aleksandra Savić, dr Vladan Trijić, Simka Vukojević

Umetnički saradnici igranog dela: Vladimir Skerlić, Danko Popović i deca

Direktor fotografije: Aleksandar Beatović

Urednik i scenarista: Ivana Kovačević