Vremenska kapsula: Srpske srednjovekovne zadužbine u Severnoj Makedoniji - Pelagonijske zadužbine

Emisija je posvećena manastirima Treskavcu i Zrze, smeštenim u inpresivnom ambijentu oblasti Pelagonije. Manastir Treskavac je udaljen 10 kilometara od Prilepa i 6 kilometara od Markovog utvrđenog grada. Pogled sa Zlatovrha sa 1422 metra nadmorske visine, na prostranu plodnu Pelagoniju i vulkanske kamene stene, razbacane svuda po okolini, zaista je impresivan i neponovljiv... Na zaravni, pod bregom Zlatovrhom, vekovima stoji Manastir Treskavac, posvećen Uspenju Presvete Bogorodice. Smatra se da na mestu gde se nalazi Treskavac, život postoji još od vremena antike. Pretpostavlja se da je od 3. veka pre Hrista, pa do 3. ili 4. veka nove ere čitav prostor bio kultno mesto što potvrđuju brojni izvori lekovite vode, drevni grobovi monaha pronađeni u stenama, monaške isposnice, kao i molitvenici u stenama u kojima je freskooslikan lik Majke Božje. Arheološka istraživanja su pokazala da je u 5. ili 6. veku postojala ranohrišćanska bazilika i da je na njenim temeljima podignuta srednjovekovna crkva.

Profesor Svetlana Smolčić Makuljević, istoričar umetnosti i autor značajne monografije o Treskavcu smatra da manastir predstavlja kompleksan kultni prostor, treskavačku Svetu Goru, da je posvećen čudotvornoj Bogorodici i da je u srednjem veku bio pod zaštitom vizantijskih, bugarskih i srpskih vladara... Treskavac su darivali srpski vladari iz dinastije Nemanjića, kraljevi Milutin i Stefan Dečanski, car Dušan i njegov sin Uroš V, kao i kraljevi Vukašin i Uglješa Mrnjavčević. O njemu najviše saznajemo iz zlatopečatnih povelja Dušana Nemanjića koje je darovao manastiru posle 1334. godine, i osvajanja Prilepa. Ktitori Treskavca su bili i vizantijski car Andronik II i njegov sin i savladar Mihailo IX Paleolog.

Treskavac je mnogo puta rušen, prepravljan i obnavljan. Na njegovoj arhitekturi se prepoznaje više graditeljskih faza, a na fasadi se uočavaju različiti načini zidanja, vrste materijala, kao i ukrašavanje i dekorisanje crkve. U 14. veku, kralj Dušan je dao da se sagradi i oslika priprata nadvišena dvema kupolama, slično Hilandaru ili Crkvi Hrista Spasa u Bugarskoj, koju je podigao Stefan Dečanski u znak pobede nad Bugarima u bici kod Velbužda, a Bugari je razrušili u 20. veku. Danas je Treskavac pod skelama, čekajući obnovu crkve, živopisa i srednjovekovne trpezarije.

Manastir Zrze je udaljen 34 km od Prilepa. Smešten je u prelepom prirodnom okruženju planine Dautice na 1000 metara nadmorske visine, na strateški važnom mestu. Kao značajan pustinjački centar koji pod svojim krovom ima nekoliko srednjovekovnih crkava, izgrađen je na kamenom grebenu išpartanom pećinama -isposnicama u kojima su se u srednjem veku podvizavali pustinjaci isihasti. Manastir je posvećen Preobraženju.

U manastirsom kompleksu se nalaze jedna pored druge i pod istim krovom, Crkva Svetog Preobraženja, Crkva Svetog Petra i Pavla, Kapela Svetog Nikole i Kapela Svetog Đorđa. Izuzetno lepo uređen manastirski kompleks upotpunjuju konaci i vrt, kao i brojni ostaci antičkih stubova i ranohrišćanske bazilike iz 4. ili 5. veka. Manastir Svetog Preobraženja podignut je u 14. veku za vreme vladavine cara Dušana Nemanjića. Nad zapadnim zidom ulaza priprate stoji ktitorski natpis, u kome piše: da je sin jeromonaha Germana, koji se zvao Hajko a zamonašen kao Hariton, podigao hram, sadašnju pripratu, a da njegova udovica i sinovi Pribil i Prijezda, koji su kasnije bili poznati pod monaškim imenima Jovan i Makarije, daju da se "popiše" to jest oslika crkva i zapadna fasada za 30 perpera. Crkva je u 16. veku dograđena, uklonjen je istočni zid, pa je prvobitna crkva postala priprata. Živopis priprate nastao je 1369.godine. U novosagrađenom delu je zograf Onufrije 1535. godine izveo novi sloj fresaka. On je preslikao i deo ikona. Emisija je realizovana uz blagoslov Srpske pravoslavne crkve i Njegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija, blagoslov Makedonske pravoslavne crkve OA i Arhiepiskopa Ohridskog i Makedonskog g. Stefana.

Pored materijala koji je ekipa RTS-a snimila na terenu u Severnoj Makedoniji, za realizaciju emisije korišćen je arhivski materijal, forografije i crteži iz Fotodokumentacije Narodnog muzeja Srbije, kao i fotografije dr Bojana Popovića, dr Marke Tomić Đurić, prof. dr Tatjane Starodubcev, Đorđa Đokovića, zografa Zorana Jovanovića, prof. dr Svetlane Smolčić Makuljević.

Duhovne pesme Svetog Vladike Nikolaja Velimirovića i Isaije Srbina u izvođenju vokalne solistkinje Jovane Baraksadić. U ulozi monaha je Miloš Milovanović. Odabrane odlomke čitao Dragan Vučelić.

Autor i urednik serijala: Svetlana Ilić

Scenaristi: Svetlana Ilić, dr Bojan Popović

Izvršni producent: Svetlana Bandić

Glavni organizator: Miloš Milovanović

Stručni konsultant: dr Bojan Popović

Stručni saradnik na terenu: mr Momčilo Pavlović

Art direktor i dizajner serijala: Dragan Bulović

Scenograf: Snežana Popović

Kostimograf: Suzana Gligorijević

Muzički urednik: Ana Kulić

Dron operateri: Jakov Ognenovski, Dejan Petkovski, Marjan Ognenovski

Snimatelj zvuka: Damjan Popadić

Dizajner zvuka: Srđan Filipović

Vođa rasvete, rasvetljivač: Nenad Vlatković, Milan Mihajlović

Asistenti snimatelja: Saša Todorović, Aleksandar Stojković

Direktori fotografije: Milan Ilić, Hadži Vladan Mijailović

Kolor korekcija: Nikola Stankić

Montaža: Aleksandra Virijević Pavlek