Pijanizmi balkana – Iris Elezi

Govoriti o albanskom pijanizmu danas pre svega znači fokusirati se na delovanje albanskih umetnika izvan granica ove zemlje. Nedovoljno razvijena kultura klasičnog muziciranja – i pored postojanja visokog muzičkog obrazovanja utemeljenog 1966. godine u Tirani – uslovila je da, naročito nakon pada komunističkog poretka u Albaniji početkom 90-ih godina prošlog veka i međunarodnog otvaranja zemlje, mnogi talenti školovanje i potonju profesionalnu karijeru nastave na Zapadu. Takav je slučaj i sa pijanistkinjom Iris Elezi koja se nakon početnog muzičkog obrazovanja u Albaniji preselila u Sjedinjene Amerike Države gde i danas razvija uspešnu umetničku praksu kao koncertna pijanistkinja i studijska muzičarka. Njena afirmacija stoga je vezana ponajpre za američke scene, uz sporadične nastupe koje drži po Evropi i svakako – u rodnoj zemlji. U večerašnjoj emisiji pijanistički profil Iris Elezi osvetlićemo interpretacijama koje je zabeležila na do sada objavljena dva albuma na kojima objedinjuje popularna dela pijanističkog repertoara sa sopstvenim obradama albanskog muzičkog folklora i svojim originalnim kompozicijama.

U opštem pogledu na delovanje pojedinih pijanista sa Balkana kao i drugih skrajnutih krajeva sveta, uočljiva je naime strategija da upravo kroz pozivanje na nasleđe sopstvenog mesta porekla oni potcrtavaju ličnu differentiu specificu u svetu prezasićenom konkurencijom, te da tako u šarolikoj ponudi muzičkih talenata na svetskoj muzičkoj trpezi ostvare moguću prepoznatljivost.

Rođena 1981. godine u mestu Lušnje u centralnoj Albaniji gde je započela muzičko obrazovanje, Iris Elezi je klavir nastavila da uči na školi „Jordan Misja” u Skadru, jednoj od uglednijih u ovoj zemlji, u klasama Elise Veizi, Anite Tartari i Enike Đokoreci. Ovaj period učenja Elezi opisuje kao veoma rigidan, ali i takmičarski nastrojen što je predstavljalo pedagoško nasleđe formirano u zemlji koja se početkom ovog veka još uvek oslobađala sindroma samoizolacije. Po završetku srednjoškolskog obrazovanja koje upotpunjuje nagradom na nacionalnom Eptinom takmičenju, Iris Elezi odlazi u Njujork gde najpre časove uzima od Daglsa Bajsa, nekadašnjeg studenta Nađe Bulanže, sa kojim za kratko vreme značajno podiže nivo pijanističke vištine, te studije započinje na Univerzitetu u Masačusetsu kod Estele Olevski i Najdžela Koksa, da bi konačno usidrenje našla na Bostonskom konzervatiorijumu gde i diplomira u klasi Džonatana Basa. Nastanivši se u Njujorku kao freelence umetnik, Elezi započinje da se bavi kako klasikom, tako i džez muzikom, budući da je prema ovom žanru razvila snažan afinitet. Kako je u jednom intervjuu tim povodom izjavila, veza sa džezom u velikoj meri je proistekla iz njene sklonosti ka improvizaciji, odnosno aktivnom slušanju i harmonskim progresijama koje nisu tipične za klasiču muziku. Kao kamerni pratilac, ali i solo pijanistkinja, nastupala je u renomiranim dvoranama poput Bezanson hola, Tili centra, Seli hola, ali i u Veil resital sali Karnegi hola. Zanimljivo je međutim da se u pijanističkoj praksi Iris Elezi zadržava na kraćim formama, te da prednost daje potpuriju klavirskih minijatura pre nego monumentalnijim delima, što obrazlaže bržim načinom savremenog življenja, te potrebom da se klasična muzika publici približi u formatu koji je možda i jedini moguć.

Stoga i na njena oba albuma preovladavaju kraći komadi uz retke izlete ka višestavačnim formama poput Sonate u E-duru Jozefa Hajdna, kojom u emisiji skiciramo interpretetivno oblikovanje klasičnog repertoara Iris Elezi. Njen Hajdn je stilski uredan i kolorističan, obogaćen modernim klavirskim zvukom koji pruža diskretnu sonornost u svim registrima.

Govoreći u intervjuu koji je 2023. godine dala za ugledni magazin „Pianist” o razlici koja postoji između klasične i džez muzike, Elezi navodi da klasična muzika – određena fiksiranim zapisom u partituri međutim nikako nije statična, jer dopušta promenu na strani onog koji partituru čita, odnosno evoluciju samog izvođača. „Moje interpretacije istih dela stoga variraju tokom godina”, kaže Iris Elezi, dodajući da: „Vremenom otkrivamo više stvari o sebi, kako reagujemo i odgovaramo na okolnosti; u jednom trenutku počnu da nas motivišu stvari koje ranije nisu i koje nas onda uslovljavaju da promenumo perspektivu iz koje gledamo na iste stvari u jednoj partituri... Sve to čini da je zapravo nemoguće iste kompozicije interpretirati uvek na isti način”.

Posebno mesto na repertoaru ove umetnice zauzima muzika Frederika Šopena čijem se tumačenju okrenula na oba svoja albuma. Pored Valcera opus 69 broj 1, Etide opus 25 broj 1 i Fantazije-empromptija opus 66, Iris Elezi je na svom prvom digitalnom albumu sa Apple music iz 2023. godine zabeležila i Baladu broj 4 u ef-molu, opus 52 ovog poljskog romantičara. Kako Elezi navodi, „u ovoj monumentalnoj kompoziciji, organski razvoj muzičkog toka, koji se raspreda u nizanju neprestanih varijacija iste početne ideje, podstiče izvođača da sa svakom stranicom u sebi oseti narastanje ekspresivnog naboja – te se ponekad može i izgubiti u nabujalim mislima – ali gotovo uvek biva u potenciji da sa svakim izvođenjem otkriva nove i nove slojeve. Osećam da meni lično ova kompozicija govori na dubokom i ličnom nivou tražeći da iz nje istaknem emocije koje nisu očigledne na površini, ali ona takođe u izvesnom smislu ostaje i mistična i verovatno ne dopušta da se ikada iscrpe do kraja...”

Dodaćemo da shodno ovakvim ubeđenjima, Šopen Iris Elezi izrasta u poetičnom zanosu i u kontemplaciji koja pijanistkinju vodi rastegljivijoj agogici i naglašavanju lirske dimenzije ove muzike.

Autor emisije: Stefan Cvetković