Barokni Božić

Napisana 1705. godine za Badnje veče kao porudžbina, velikog muzičkog mecene, kardinala Otobonija, Skarlatijeva kantata bila je jedno od ostvarenja koja su bila namenjena izvođenju 24. decembra u u papinoj palati u Rimu. Nakon večernje liturgije, papa je priređivao gozbu za kardinale tokom koje su predstavljana dela komponovana specijalno za tu priliku, u interpretaciji prvoklasnih umetnika, a ovaj običaj je bio na snazi u periodu od 1675. do 1740. godine. Muzika je bila sastavljena od kantata ili oratorijuma iz dva dela koji su pevani na italijanskom jeziku, čija je radnja bila posvećena proslavi Božića, a muzika je imala za cilj da „uzdigne i opusti dušu zvanica” pre napornog učešća u ponoćnoj misi. 

Kantata Pet proroka je jedna od tri božićne kantate koje je Skarlati komponovao za ovu priliku, ali je jedina koja je ostala sačuvana. Tekst je napisao poznati italijanski operski libretista i pesnik Silvio Stampilja, koji je na nov način obradio temu Hristovog rođenja. Stampiljino inovativno rešenje podrazumevalo je fiktivni razgovor između pet starozavetnih proroka koji govore o čudesnom rođenju Spasioca. Danijel, Jezekilj, Jeremija, Isaija i Avram pevaju o svojoj iznenađenosti, zabrinutosti, skepticizmu, ali i o oduševljenju povodom budućeg događaja, a potom i o Hristovom rođenju. Među njima se izdvaja prorok Jeremija sa svojim sumnjama i jadikovkama prepunim poslovica, što Skarlatiju daje prostora da uz izraze radosti unese malo nota tuge, zabrinutosti i melanholije. Kako se delo dalje odvija tako ostali proroci postepeno uspevaju da umire i uteše Jeremiju, sve dok se on u konačnici ne pridruži opštem raspoloženju radosti i sreće.

Muzika Skarlatijevog ostvarenja sastoji se od trinaest arija, dueta i završnog ansambla, i nalazi se negde na pola puta između žanra kantate i oratorijuma – kako po dužini, tako i po osnovnoj koncepciji i muzičkom stilu.

Teološki diskurs Skarlati je postavio u seko rečitative, dok su arije rezervisane za veću emocionalnu ekspresivnost. Rečitativi se odlikuju pažljivom deklamacijom teksta, zanimljivim harmonskim rešenjima i modulacijama, kao i koloraturnim pasažima, koji naglašavaju bitne reči. Arije su većinom pisane u da kapo formi sa puno koloraturnih pasaža, i svaka od njih ima svoj specifičan karakter koji je propraćen instrumentalnom pratnjom – u vidu čembala, violina ili oboa. Kao centralno obeležje svake božićne muzike, kantata Pet proroka sadrži pastoralne scene, kao i horove anđela. Poput svih dela pisanih za ovu priliku, i Skarlatijeva kompozicija se završava  obraćanjem tadašnjem papi – u slučaju ovog dela to je bio papa Klement XI. 

Autorka: Saša Tošković