Prostori pijanizma – Mauricio Polini

Rođen 1942. godine, Polini je još tokom života stekao epitet najznačajnijeg italijanskog pijaniste u generaciji koja se na sceni pojavila nakon Drugog svetskog rata. Već u osamnaestoj godini, nakon okončanih studija kompozicije i klavira na Milanskom konzervatorijumu, Polini se pobedom na Šopenovom konkursu u Varšavi 1960. godine našao u epicentru svetske muzičke javnosti. Reči Artura Rubinštajna – člana žirija koji su pored njega još činili i Marta Taljifero, Hajnrih Nojhauz i Nađa Bulanže – da je mladi Mauricio Polini pokazao apsolutnu tehničku nadmoć nad svim ostalim učesnicima takmičenja, munjevito su odjeknule širom sveta. U vremenu uspona medijske i popularne kulture 1960-ih u kojem je i sama klasična muzika ulazeći u „stereo doba” doživljavala svoju globalnu diskografsku ekspanziju, ovakav uspeh je Poliniju brzo doneo najširu popularnost.

Ipak, nakon debitantskog albuma sa Prvim klavirskim koncertom Frederika Šopena, koji sa Paulom Kleckim i Filharmonija orkestrom 1960. godine snima za Hiz Masters Vojs, Polini odlčučuje da se povuče sa scene i posveti daljem usavršavanju, između ostalog i kroz rad sa Arturom Benedetijem Mikelanđelijem. Upravo su ove godine bile ključne za Polinijevo umetničko sazrevanje, odnosno kristalisanje njegovih antiromantičarskih pogleda na umetnost interpretacije koje obznanjuje povratkom na scenu krajem 60-ih. Kao ekskluzivac Dojče gramofona, od 1970. godine intenzivno će se posvetiti studijskom delovanju koje će postati jedna od njegovih značajnijih delatnosti. Ujednačenost pijanističkih postignuća u Polinijevoj gotovo univerzalnoj kompetentnosti za muziku različitih epoha, danas otežava izdvajanje onih autora koji bi se posebno mogli povezati sa njegovim imenom, premda su njegove interpretacije dela Šenberga, Berga, Veberna, Buleza i Luiđija Nona, osim kvalitetom stekla naročit status i zahvaljujući srazmerno retkoj zastupljenosti ovih autora na repertoarima vodećih pijanista.

Nesumnjivo je, međutim, da je opus Frederika Šopena zauzimao jedno od dominantnih mesta tokom Polinijeve duge karijere, odredivši ga u najširoj recepciji, a posebno u svetlu pobede u Varšavi kao jednog od najznačajnijih savremenih šopenista. Izuzimajući rani album sa Prvim klavirskim koncertom, svoju višedecenijsku posvećenost dokumentovanju dela ovog kompozitora Polini otpočinje danas legendarnim albumom kompletnih Etida opus 10 i 25, koji objavljuje 1972. godine. Već na ovim snimcima italijanski umetnik prikazuje punu zrelost, ali i osobenost svog pijanizma koja se ogleda u snazi gesta i karakterističnoj slobodi plasiranja zvuka. Utisak koji preovladava je da se Polini ne zadržava na isticanju detalja ili na motivskoj stilizaciji – interpretacija deluje neposredno i direktno, te kao da on gotovo i ne pribegava (za pijaniste inače omiljenom) „čitanju između redova”, odnosno potrazi za skrivenim porukama kompozitora. Za njega je data poruka iskazana već „u” samim notama, a ne „iza” njih, te karakterizaciju dela on ne sprovodi „narativnim” predočavanjem muzike, već tehnički superiornim plasmanom zapisa unutar pregledne i čvrste formalne arhitekture dela. Ove osobenosti pijanizma Mauricija Polinija osvetlićemo u emisiji upravo izborom njegovih interpretacija Šopenovih Etida.

Tokom više od šest decenija duge saradnje sa izdavačkom kućom Dojče gramofon Polini je realizovao impresivan broj od blizu šezdeset albuma kojima je u repertoarskom smislu obuhvatio širok dijapazon pretežno solističke i koncertantne klavirske literature gotovo svih razdoblja. Jedan od kompozitora prema kome je gajio posebnu privrženost bio je i Ludvig van Betoven. Osim klavirskih koncerata najmlađeg Bečkog klasičara, koje je sa Berlinskom filharmonijom i Klaudijem Abadom snimio i objavio u vidu objedinjenog izdanja 1994. godine, Polini se tokom karijere više puta učestalo vraćao i klavirskim sonatama ovog stvaraoca. Premda nije intencionalno pristipao diskografskom objedinjavanju ovih dela, u periodu od 1974. do 2015. godine snimio je sve 32 sonate koje su izdate u okviru edicije od osam kompakt-diskova. Zanimljivo je međutim da se, i nakon ovog izdanja, Mauricio Polini na samom kraju karijere iznova vratio studijskom beleženju pojedinih Betovenovih dela. Povratak ponovnom dokumentovanju poznih Sonata opus 101 i 106 nakon više od četrdeset godina može se, naime razumeti u svetlu njegove potrebe da konačnu misao o ovim grandioznim delima ne ostavi svojim mladalačkim čitanjima, već da pruži nove uvide iskristalisane iskustvom izvođača čija posvećenost muzici bečkog klasičara u kontinuitetu traje decenijama...

Već prvi utisak svedoči tako o znatno većoj produhovljenosti izraza koji Polini manifestuje u odnosu na rane interpretacije istih dela. Ekspresivni sforcato akcenti u drugom stavu Sonate za klavir opus 101, ili nagomilavanja zvuka pri sustizanju glasova u fugatu poslednjeg stava, na novom albumu evidentno su slobodnije plasirani nego na ranijem snimku istog dela. Međutim, magija Polinijevog zrelog pijanizma i leži u njegovoj sposobnosti da unutar pregledne strukture ostvari punu slobodu modelovanja zvuka. Reč je naime o njegovoj tako izraženoj težnji za „spontanitetom” koji, ipak, nikada nije rezultat trenutnog nadahnuća, već potpune sjedinjenosti sa muzikom iz koje on ovaploćuje njen karakter u zvuku. Za Polinija se uostalom nikada i nije moglo govoriti kao o „pijanističkom puritancu” već pre o umetniku koji estetiku interpretacije bazira na punom poverenju u ekspresivnost sopstvenog klavirskog tona.

Simfonijska zvučnost, kamerni predasi i iznad svega kompleksna arhitektonika dvostruke finalne fuge Betovenove Hamerklavir sonate aspekti su dela koje Polini boji sonoritetom modernog klavira, a u kojem se gotovo i ne mogu prepoznati reference na istorijske instrumente. Svojim poslednjim snimljenim interpretacijama, italijanski pijanista Betovenu ne pristupa ni kao klasičaru ni kao romantičaru, već pre kao neprevaziđenom arhitekti i vanvremenom misliocu čija muzika kao izazov postavlja kompaktno i jasno usmereno vođenje ideje u izvođačkom činu.

Na posletku, moglo bi se konstatovati i to da utisku o tako često isticanoj, Polinijevoj anti-emocionalnosti, suštinski doprinosi njegovo nastojanje da izbegne izvođenje koje bi proticalo kao kakav „narativni tok", primenom agogičkih postupaka u smislu „retoričkih" manevara, ili na primer – pedalnim senčenjima – u cilju produbljivanja zamišljenih značenja muzičkog dela. Naprotiv, potenciranjem muzičke horizontale i konstantnim vođenjem muzičkog toka unapred, Mauricio Polini nastoji da muziku oslobodi „tumačenja”, dopuštajući joj da sopstvenim sadržajem „govori” sama za sebe. Možda bi stoga misao Artura Šnabela da pozne sonate bečkog klasičara predstavljaju muziku koja će zauvek ostati bolja od bilo koje njihove interpretacije, ipak mogla biti opovrgnuta upravo Polinijevim objektivističkim intencijama.

Autor emisije: Stefan Cvetković