Samoubistvo u filozofiji i književnosti – od Sokrata do Ane Karenjine

Pitanje samoubistva predstavlja problem koji zaokuplja pažnju filozofa i književnika još otkako se Platon detaljno bavio njime u svom slavnom dijalogu (i istovremeno izvanrednom dramskom tekstu) Fedon, u kome su opisani poslednji sati života i smrt filozofovog učitelja i mentora Sokrata. Različita društva i različite kulture odnosile su se prema samoubistvu na različite načine – u aristokratskim i ratničkim civilizacijama poput Rimskog carstva ili japanskog šogunata samoubistvo je prihvatano kao častan izlaz iz nedostojanstvenog poraza, hrišćanstvo i kulture koje su iz njega proistekle uglavnom su ga doživljavale kao težak zločin protiv Boga i prirode.

U pitanju je, bez sumnje, neprijatna tema koja zadire u brojne lične tragedije, ali nema sumnje da ona predstavlja svojevrsan etički paradoks. Dići ruku na sebe u najmanju ruku nije isto što i dići ruku na drugoga, a motivi i sredstva kojima je delo izvršeno različito se vrednuju u različitim kontekstima i okolnostima. Zbog delikatnosti ove teme, koja u modernom društvu predstavlja opipljiv problem kolektivnog duševnog zdravlja i javne bezbednosti, teorijske rasprave o samoubistvu često mogu delovati bezosećajno i nečovečno. To je jedan od razloga što filozofi preferiraju da ovu temu razmatraju na idealizovanim slučajevima iz književnosti: Antigona, Romeo i Julija, gospođa Bovari, Dorijan Grej, Ana Karenjina – svi oni omogućuju čitaocima i teoretičarima da se posvete razmršavanju ovog pojmovnog i etičkog čvora, izbegavajući istovremeno mogućnost da u toku rasprave neko bude emotivno povređen.

Odakle potiče fascinacija filozofa i književnika samoubistvom, kako se odnos prema ovom činu menjao kroz istoriju filozofije, i šta nas paradigmatski slučajevi samoubistva u književnosti – poput Alekseja Kirilova kod Dostojevskog ili Ane Karenjine kod Tolstoja – mogu naučiti o životu i smrti, razgovaraćemo sa filozofom, književnicom i redovnim profesorom na Odeljenju za filozofiju Filozofskog fakulteta u Beogradu Irinom Deretić.

Autor „Gozbe“: Nikola Tanasić