Monografija „Mrđan Bajić 2D=3D“ – Arhiv lične i kolektivne memorije

Proteklih meseci, virus korona pretumbao je planetarni prostor, ali i lični univerzum Mrđana Bajića. Taj destabilizovani, svet obrnut naopačke, ukazao se u drastičnoj formi, njemu i svima nama, i to ne samo kao umetnička vizija, već i kao slika stvarnosti. No, kako Bajićev sveukupni rad odlikuju neobični međuodnosi konstrukcije i dekonstrukcije, takva se sprega ispoljila i tokom aktuelne pandemije.

Njegova izložba crteža, koja je tokom aprila trebalo da bude predstavljena u beogradskoj ekspozituri Galerije Rima, odložena je, saznajemo, za kraj juna. Ranije postavljena monumentalna skulptura Odande dovde, zajednički rad britanskog „tarnerovca“ Ričarda Dikona i Bajića, sastavni je deo pasarele koja spaja Kalemegdan i savsko šetalište, koja je tokom trajanja vanrednog stanja konačno povezana i finalizovana.

Za sve to vreme, u fabrici u Novom Sadu, u toku je izrada delova monumentalne skulpture Strela posvećene sećanju na Zorana Đinđića, koju je Mrđan Bajić osmislio zajedno sa Biljanom Srbljanović.

Monografija Mrđan Bajić 2D=3D, koju je objavila Galerija Rima, nije prvo monografsko izdanje posvećeno njegovom delu. Ovo reprezentativno izdanje specifično je po tome što je fokusirano na njegov crtački opus. No, crteži se ne mogu posmatrati izdvojeno od njegovog skulptorskog rada, što je naglašeno samim naslovom iskazanim u formi jednačine – 2D=3D.

Još na samom izlagačkom početku, 1983. godine, u tekstu kataloga prve samostalne izložbe u Domu omladine Beograda, Bajić je obrazložio svoje shvatanje odnosa crteža i skulpture: „Crtež je prirodna pojava. Crtanje teče kao priprema, uporedo ili mešajući se u vajanje; crtež kao učesnik u prizoru (pretvaranje istog u slično); ili, pak, crtež kao samostalna varijanta“.

Italijanski kustos i kritičar Antonelo Tolve, u svom tekstu u ovoj monografiji, kod Bajića prepoznaje snažnu sklonost ka poigravanju znacima i predmetima iz svakodnevnog života, koje tretira kao scenske rekvizite, uz pomoć kojih stvara nekakvu vrstu vizuelnog pozorišta. Francuski kritičar, kustos i pisac, Olivije Kaplen, u tekstu kog naslovljava Namerni oksimoron, piše da Bajićeva višeslojna umetnost zauzima mesto u srcu današnjeg sveta, i da nas on prebacuje iz praistorije do savremenih Arlekinovih kostima, te tako vreme više nije hronološko nego je „scena“ pozorišta u kojem se uparuju i sukobljavaju heterogeni elementi, pretvarajući se istovremeno u jedinstvenu supstancu koja spaja tragikomične periode i društvene slojeve.

„Retko nailazimo na skulpturu u obliku igre koja raskrinkava ozbiljnost sveta i omogućava nam da postanemo njegovi skromni 'gospodari-manipulatori' – gospodari igre, gospodari igračaka. Te formalne konstrukcije su mala i velika pozorišta zemaljske kugle“, piše Kaplen i zaključuje: „Naime, nismo još potpuno uništeni istorijom, još uvek možemo da se poigramo njome. Postajući taj oksimoron, stvaralaštvo se pretvara u razigrano, a opasno oružje. Radost ne zaboravlja 'katastrofu', ali je prevazilazi uz umetnost koja više ne izigrava kraljevu ludu, već zauzima mesto gospodara; onog koji spaja i razdvaja, u ritmu svoje vizije sveta“.

Branka Arsić u tekstu Na čamcu: umetnost crteža Mrđana Bajića kao ključne pojmove/postupke u Bajićevom stvaralaštvu izdvaja: nagomilavanje, letenje i bežanje. Ona postavlja pitanje – kako su se stvari od kojih je sačinjeno to neobično telo ovde obrele. Kako je takvo telo uopšte stvoreno?

„Odgovor glasi da je ono otelotvoreno kao ta skulptura zahvaljujući crtežu koji ga je, kao skela, preneo u novi svet pomućujući tragove i logiku sveta razuma“. Oformivši pojam „crtež-skela“ ona promišlja da „Bajićevi crteži imaju funkciju pojaćavanja veza između svetova, postepeno nas ispraćajući iz sveta koji poznajemo u ono što ne znamo“.

Antonelo Tolve tumači da Bajić posle ratova na Balkanu, koji su doveli do raspada SFRJ, i posle NATO bombardovanja, u svom radu udružuje etičko, estetičko i političko, koji se prepliću sa neizbrisivim sećanjima. On smatra da je u prve dve stvaralačke decenije „Želja da arhivira inspirisala Bajića da katalogira život teritorije u raspadu sa namerom da pripoveda o čudima i traumama nove geopolitičke sfere (postkomunističke, postsocijalističke, postmodernističke), sa ciljem da registruje kulturnu atmosferu trenutka i da definiše kompleksnu strategiju razgradnje, raspadanja, potpunog preokreta“.

Takođe, Tolve ukazuje da Bajić gradi scenu od više materijala „gde se kontekst i slučajnost sjedinjuju zahvaljujući uvek veštom i snažnom kratkom spoju koji ispoljava žestoku, kipuću ironičnost“, i dodaje da je korišćenje tehnika poput kolaža i asamblaža „uslovljeno željom da se izvesni pokidani šavovi istorije iznova spoje“.

U monografiji su hronološki predstavljeni Bajićevi ciklusi crteža od 1986. godine do danas: Aparati, Proteze, Rečnik, Spomenici, Yugomuzej, Skulptotekture, xxl. Zahvaljujući izvanrednim esejima, ali i izuzetnom, konsekventnom grafičkom dizajnu kog potpisuje Isidora M. Nikolić, monografija Mrđan Bajić 2D=3D, sveobuhvatan je i inspirativan vodič kroz fascinantna i bogata stvaralačka prostranstva Mrđana Bajića.

I dok nam izložbe otkrivaju samo isečak iz tog bogatog korpusa, monografija omogućava da dugo putujemo tom teritorijom nestabilnih i rizičnih oslonaca, jedinstvenim arhivom lične i kolektivne memorije, i da pažljivo razgledamo i razotkrivamo njene detalje i slojeve.