Žene u muzici – Elza Baren

Elza Baren je bila kompozitorka, pijanistkinja, pedagoškinja i kulturna radnica, jedna od značajnijih autorki francuske muzike između dva svetska rata i u decenijama nakon Drugog svetskog rata. Njena umetnost se danas sagledava kao važan deo francuske muzičke tradicije prošlog veka: spoj modernističkog izraza, snažnog ličnog glasa i jasne svesti o društvenoj ulozi umetnosti. Iako je za života bila priznata i aktivno prisutna u muzičkom životu Francuske, nakon njene smrti 1999. godine njena dela se sve ređe nalaze na koncertnim programima – sudbina koja je, nažalost, zadesila i mnoge kompozitorke njene generacije. Ipak, poslednjih godina, u okviru šireg interesovanja za stvaralaštvo žena-kompozitorki, opus Elze Baren ponovo privlači pažnju izvođača, stručne javnosti i publike, te se njena dela u novom svetlu i kontekstu postepeno vraćaju na koncertne repertoare.

Do sada poznato stvaralaštvo Elze Baren obuhvata oko dve stotine dela: orkestarskih, kamernih, koncertantnih i scenskih, zatim vokalne, klavirske i orguljske kompozicije, kao i filmsku muziku. Njen muzički jezik odlikuju snažna ekspresivnost, jasno profilisane kontrapunktske strukture, bogata orkestracija, izražajne melodijske linije, dramatični kontrasti, često podstaknuti književnim i istorijskim temama. Baren je prihvatala klasične forme, ali ih je oblikovala na sopstveni način, oslanjajući se pretežno na tonalni harmonski jezik, uz modernističku oštrinu i jasan izraz. U njenim delima prisutna je usmerenost ka ljudskom iskustvu i sudbini čoveka; nastojala je da muzika zadrži humanističku dimenziju i da ’govori’ o svetu u kojem nastaje.

Rođena je 13. februara 1910. godine u Parizu, u porodici u kojoj je muzika bila deo svakodnevnog života. Majka Elze Baren bila je pijanistkinja, a otac, Alfred Baren, bio je prvi violončelista orkestra Opere u Parizu. Zahvaljujući takvom porodičnom okruženju, veoma rano je došla u dodir sa orkestarskom muzikom i pozorišnom scenom, a upravo su taj svet orkestarskih boja i operskog repertoara snažno uticali na oblikovanje njenog potonjeg kompozitorkog izraza.

Svoj izuzetan talenat pokazala je još u detinjstvu. Na Konzervatorijumu u Parizu započela je studije klavira sa svega devet godina, a već sa petnaest osvojila je prvu nagradu iz harmonije. Potom je nastavila studije kompozicije kod Pola Dikaa, jednog od najuglednijih francuskih kompozitora i pedagoga tog doba. U njegovoj klasi studirali su i Ivon Deport, Moris Dirifle i Luiz-Mari Simon (poznatija kao Klod Arije), dok je istoj generaciji pripadao i Olivije Mesijan, sa kojim je Elza Baren delila interesovanje za savremeni muzički izraz.

Godine 1929. osvojila je prestižnu nagradu Prix de Rome za kantatu Ratnička devica inspirisanu likom Jovanke Orleanke, čime je postala tek četvrta žena u istoriji ovenčana ovim priznanjem, posle Lili Bulanže, Margerit Kanal i Žane Lele. Zapažen uspeh imala je nakon izvođenja simfonijskih varijacija Harald Lepokosi, komponovanih 1930. na stihove istoimene balade Hajnriha Hajnea o norveškom kralju iz devetog veka. To je ujedno bilo i prvo delo u kojem je inspiraciju pronašla u poeziji – izvoru kojem će se vratiti i kasnije, 1944. i 1949. godine, kada je komponovala i na stihove Pola Elijara.

Tokom tridesetih godina počela je da gradi raznovrsnu profesionalnu karijeru. Od 1936. do 1940. godine radila je na Francuskom radiju, gde je delovala kao pijanistkinja, tonski snimatelj, šef pevanja i saradnica na muzičkim programima. Rad na radiju omogućio joj je neposredan kontakt sa savremenim muzičkim životom, kao i sa i mnogim izvođačima i kompozitorima tog vremena.

Posebno važan deo života Elze Baren vezan je za period Drugog svetskog rata. Tokom nemačke okupacije Francuske učestvovala je u Pokretu otpora i, zajedno sa dirigentom Rožeom Dezormijerom i kompozitorom Lujem Direom, bila jedan od osnivača organizacije Nacionalni front muzičara. Ova mreža muzičara delovala je protiv nacističke kulturne politike; pružala je podršku umetnicima progonjenim zbog porekla ili političkih stavova i, u izuzetno teškim okolnostima, pomagala da se održi kulturni život zemlje. Baren je u tom periodu komponovala dela sa snažnom političkom porukom i dubokim ljudskim osećanjem.

Nakon rata, Baren ostaje veoma prisutna u francuskom muzičkom životu. Između 1944. i 1947. godine bila je direktorka snimanja u izdavačkoj kući Le Chant du Monde, poznatoj po promociji savremenih autora i izdanjima tradicionalne muzike, a koja je 1993. prerasla u izdavačku kuću Harmonia Mundi. Pedagoški rad nastavila je 1953. godine na Pariskom konzervatorijumu, gde je gotovo dve decenije predavala analizu muzike i čitanje partitura. Kao pedagoškinja bila je poznata po preciznosti i visokom kriterijumu, ali i po tome što je podsticala samostalno mišljenje i kreativnost svojih studenata. Kasnije je u okviru francuskog Ministarstva kulture obavljala i dužnost direktorke za muziku, zadužene za rad nacionalnih operskih kuća, čime je dala važan doprinos razvoju institucionalne podrške muzičkom životu i savremenom stvaralaštvu.

Preminula je u Strazburu 20. marta 1999. godine.

Na početku emisije čućete kompoziciju Cigani iz 1959. godine, čiji naslov upućuje na inspiraciju romskom kulturom, ali Baren toj temi ne prilazi kroz grubu spoljašnju slikovitost niti kroz folklorni efekat, već kroz stilizovanu i suptilno obojenu orkestarsku imaginaciju. Romski duh ovde nije prikazan naglašenom teatralnošću, već pre finesama orkestarskih boja, pokreta i ritmičke živahnosti.

Nakon toga, slušaćete Varijacije na temu Crvene reke – Song-Koï, iz 1945. godine. Song-Koï zapravo je stari francuski naziv za Crvenu reku u Vijetnamu, a kompozicija je nastala u godini kada je Vijetnam proglasio nezavisnost od Francuske. Zato se ovo delo može tumačiti kao kompozitorkin omaž vijetnamskoj borbi za oslobođenje, kao odraz njenog interesovanja za kulture i duhovnost Jugoistočne Azije, ali i kao stilizovana, zvučno raskošna slika ’dalekog’ prostora. Delo je oblikovano kao ciklus od osam varijacija zasnovanih na temi koja ‘priziva‘ vijetnamsku narodnu muziku – ne kao doslovni citat, već kao polazište za razvoj kompozicije. Tako Baren, kroz fine orkestarske boje i promišljenu formu, stvara muziku koja evocira daljinu, ali ostaje čvrsto utemeljena u evropskoj simfonijskoj tradiciji.

Potom sledi Prva simfonija, delo koje je Elza Baren komponovala 1931. godine, u vreme kada je kao dobitnica Prix de Rome boravila u Italiji. Izvori navode da je veći deo partiture nastao tokom njenog boravka u Vili Mediči u Rimu, dok je delo završila u Veneciji. Iako pripada ranoj fazi njenog stvaralaštva, Prva simfonija već jasno polazuje kompozitorkinu zrelost, smisao za muzičku formu i izrazitu orkestarsku imaginaciju. Stilski, zasnovana je na tonalnom jeziku, ali Baren u njoj slobodno koristi disonance i oštrije melodijske linije, uz profinjenu i pažljivo oblikovanu orkestraciju.

Emisiju će zaokružiti Druga simfonija, koju je Elza Baren pisala 1938. godine. U društveno-političkoj klimi Evrope, samo godinu dana uoči izbijanja Drugog svetskog rata, kompozitorka joj daje podnaslov Vojna – ruski naziv za rat. Ovo delo je duboko prožeto duhom svog vremena: njime Baren izražava uznemirenost zbog nadolazećih sukoba, uspona nacizma i opšteg osećaja neizvesnosti koji se nadvio nad Evropom.

Urednica Irina Maksimović Šašić