Pijanizmi Balkana – Angela Toševa

Opaska Vladimira Horovica da je za jednog pijanistu najvažnije to da poseduje „vlastiti ton”, mogla bi se razumeti kao stav ovog umetnika da se upravo u sposobnosti izvođača da oblikuje individualizovani zvučni otisak na dirkama krije najviša vrednost njegove umetnosti. Jer u tonu su, naime – ako bi se posegnulo za tumačenjem Horovicevog iskaza – sublimisani svi ključni elementi pijanističkog poziva: individualna tehnička veština, muzički ukus, karakter, emocija i misao o muzici. U pitanju je, naime, apostrofiranje tona kao esencije izvođačkog i muzičkog izraza, ali bi takođe, trebalo istaći i to da se njegova specifična fizionomija ukazuje tek u širem kontekstu određenog muzičkog motiva, fraze, ili uopšteno – bilo kakvog pokreta unutar kojeg se ton oblikuje, postižući određenu estetsku pojavnost. U tom pogledu, Horoviceva misao ticala bi se u prvom redu preduslova originalnosti jednog pijaniste koja se primarno percipira na nivou individualnog „rukopisa” kojim on materijalizuje sopstvene misli za instrumentom. Reč je, dakako, o začaranom krugu međusobnih uticaja u kojem muzička misao traži i oblikuje odgovarajući zvučni izraz, koji kao takav potom, u domenu svoje estetske stvarnosti, povratno inicira i generiše nove muzičke ideje.

I mada pijanizam kao „reporoduktivna praksa” svoje domete ostvaruje u odnosu na partituru kao nužnu referencu, on upravo zahvaljujući individualnim osobenostima izvođača oblikuje često veoma idiosinkratične pojavnosti literature u zvuku. Ova uvodna razmatranja, naime, šlagvort su za osvrt na praksu jedne od najautentičnijih pojava na savremenoj bugarskoj pijanističkoj sceni poslednje četiri decenije, kojoj posvećujemo večerašnju emisiju. Reč je o Angeli Toševoj, pijanistkinji izražene individualnosti koja je u domovini stekla prepoznatljiv status izvođača od kojeg se uvek mogu očekivati tonski nekonvencionalna osvetljenja muzičke literature.

Rođena 1961. godine u Sofiji, Toševa je nakon pohađanja Muzičke škole „Ljubomir Pipkov” u rodnom gradu, studirala na Nacionalnoj muzičkoj akademiji „Pančo Vladigerov” u klasama Mare Petkove i Bogomila Sterčenova. U toku studija pohađala je više kurseva istaknutih inostranih pijanista, među kojima i Đerđa Cifre u Mađarskoj, ali i usavršavanje iz rane muzike, sa poznatim norveškim čembalistom Ketilom Haugsandom. Ipak, kao najznačajniju referencu za svoju umetničku profilizaciju, Toševa ističe saradnju sa mađarskim pijanistom Đerđem Sebokom sa kojim je radila u dugom periodu na letnjim školama između 1982. i 1990. godine. Pokazavši izrazitu sklonost ka kamernom muziciranju, Toševa je iz ove oblasti stekla i umetnički doktorat na akademiji u Sofiji. Izuzimajući kratak pedagoški angažman kojem je bila posvećena neposredno po završetku studija krajem osamdesetih godina, kao asistent na kursevima kamerne muzike, Angela Toševa profilisala se kao slobodni umetnik. Ova umetnica, tako već gotovo četiri decenije karijeru gradi kao koncertni i studijski muzičar, te kao svestrana ličnost okrenuta promociji savremene i slabije poznate literature bugarskih i inostranih stvaralaca, ali i kao organizatorka mnogih muzičkih manifestacija, predavačica i producentkinja. Održala je brojne solističke i kamerne koncerte u Bugarskoj, većini evropskih zemalja, te Kanadi, Sjedinjenim Državama i Brazilu. Širokog repertoara u rasponu od Vilijama Birda i Kuprena, pa do Ligetija i Adamsa, Angela Toševa je posebno fokusirana na muziku bugarskih autora kao jedan od najagilnijih promotera savremene nacionalne muzike u domovini i van njenih granicama. Tako je, među brojnim angažmanima, 2002. godine na poziv Društva za savremenu muziku u Kvebeku, održala zapažen nastup sa delima bugarskih i kanadskih kompozitora, prenošen na nacionalnom radiju. Svakako, centralno mesto na njenim programima zauzimaju dela standardnog repertoara, koja najčešće izvodi u pažljivo osmišljenim međusobnim transistorijskim kombinacijama. Na albumu koji je objavila 2004. godine za sopstvenu izdavačku kuću Oranž fektori našle su se tako etide Skrjabina, Debisija i Ligetija isprepletene u vidu originalne dramaturgije koja prožima čitavo izdanje. U emisiji, sa ovog albuma reprodukujemo izbor Skrjabinovih Etida iz opusa 2, 8, 42 i 65. Idiosinkratičan pijanizam Angele Toševe temelji se na tonu sirovog kolorita oslobođenog od konvencionalnog tušea, jednako koliko i na upadljivoj agogici uz pomoć koje stvara utisak naglašene nestabilnosti muzičkog toka. Njen, reklo bi se, donekle „nezgrapan” ton ima međutim snažno ekspesivno dejstvo osvetljavajući partiture na nesvakidašnji i originalan način.

Opisujući njenu muzikalnost kao „retku mešavinu strogosti i fleksibilnosti”, kritika u pijanizmu Toševe pronalazi „duboki i živi „slovenski” zvuk koji je uvek u funkciji njenih čistih i jasnih vizija”. Ova umetnica je 2003. godine sa kompozitorom Mihailom Goleminovim pokrenula diskografsku kuću neobičnog naziva Oranž fektori sajkoakustik arts (The Orange Fastory Psychoacoustic Arts) sa eksperimentalnim muzičkim i multimedijalnim studijem namenjen snimanju u domenu klasičnog, ali i elektronskog zvuka. U toj produkciji je do danas ostvarila niz albuma koji dopunjuju nekomercijalni segment njene diskografije i videografije ostvarene za potrebe Bugarske radio-televizije. Godine 2008. realizovala je tako i album sa šesnaest Sonata Domenika Skarlatija, koji je poneo brojne pohvale muzičke kritike. Njen Skarlati je jednako individualno izoštren strogim gestom pijanistkinje, zvučno saobražen modernom instrumentu, ali je istovremeno stilski utemeljen.

Autor emsiije: Stefan Cvetković