Pijanizmi Balkana – Svetla Protič

Intenzivan razvoj muzičke kulture koji je zahvatio balkanske države tokom prve polovine 20. veka značio je hvatanje koraka sa evropskim modernističkim strujanjima, posebno podstaknutog osnivanjem visokoškolskih institucija na domaćem tlu. Utemeljenje Državne muzičke akademije u Sofiji 1921. godine dalo je snažan zamajac punoj profesionalizaciji muzičkih delatnosti čiji su akteri bili muzičari školovani širom zapadne i centralne Evrope. Tokom 1930-ih godina pojačanje pedagoškog kadra koje dolazi upravo od pijanista školovanih van zemlje, u prvom redu Dimitra Nenova, Panke Pališek i Tamare Jankove, označiće novu etapu uspostavljanja autohtonog bugarskog pijanizma u generaciji koja na studije u Sofiji stupa neposredno nakon Drugog svetskog rata. Među najtalentovanijima izdvojiće se Svetla Protič (1939), pijanistkinja koja studije okončava krajem 1950-ih, u trenutku kada po sovjetskom modelu sofijska akademija biva preimenovana u Bugarski državni konzervatorijum. U vremenu obeleženom specifičnim političkim kontekstom, Protičeva je od samog početka karijere tako bila prinuđena da podeli sudbinu brojnih drugih umetnika iz manjih komunističkih zemlja pozicioniranih iza Gvozdene zavese, sudbinu koja se ogledala u nesrazmeri individualnih mogućnosti i stega državnog aparata koji su ograničavali veći zamah internacionalnih karijera. Tehnički nesavršeni snimci koje je ostvarila za lokalne izdavače poput Balkantona danas svedoče o njenom velikom umeću koje je delimičnu afirmaciju uspelo da stekne tek u vremenu popuštanja čvrstih granica između političkih blokova tokom 80-ih godina prošlog veka, a posebno nakon pada komunizma. Sledeći puteve brojnih pijanista koji su se po rušenju Gvozdene zavese iz istočne Evrope uputili ka svim meridijanima sveta, Svetla Protič je u zrelim godinama života svoju novu Itaku pronašla u dalekom Japanu gde je osim na koncertnom podijumu, njeno znanje rado prihvaćeno i na univerzitetu gde je dobila zvanje profesora.

Rođena 1939. u Sofiji, Svetla Protič je klavir počela da uči u petoj godini, te je prve godine muzičkog školovanja provela sa Dimitrom Nenovim, pijanistom i kompozitorom – svestranim intelektualcem i jednim od pripadnika takozvane "druge generacije bugarskih kompozitora", koji je sa Pančom Vladigerovim i nekolicinom drugih istaknutih muzičara međuratnog perioda ostao upamćen i kao pokretač društva „Savremena muzika”. Pod nadzorom ovog profesora, Svetla Protič veoma brzo napreduje, te već u osmoj godini beleži svoj prvi javni nastup u sali Penčo Slavejkov u Sofiji. Studije klavira upisuje sa svega petnaest godina na sofijskom Konzervatorijumu takođe u klasi Nenova, gde diplomira 1959. godine ponevši nekoliko nagrada koje osvaja tokom pohađanja ove institucije. Među njima, izdvajaju se Prve nagrade na dva bugarska Nacionalna muzička takmičenja, i nešto kasnije, na Internacionalnom konkusru u Moskvi 1968. godine. Nakon kratkog pedagoškog rada koji započinje u Plodvidu, Protičeva odlazi u Bukurešt, gde na tamošnjem Konzervatorijumu pohađa majstorski kurs legendarne Florike Musičesku, pijanistkinje koja je u nacionalnim okvirima značaj stekla i kao utemeljiteljka rumunske pijanističke škole iz koje će izaći imena svetske slave poput Dina Lipatija i Radua Lupua.

Nakon okončanja studijskog boravka u Bukureštu, Svetla Protič početkom 1960-ih počinje da razvija koncertnu praksu, a pošto je Bugarska u to vreme zemlja komunističkog bloka, njena inostrana gostovanja pretežno obuhvataju zemlje ovog političkog saveza, odnosno nastupe u Sovjetskom Savezu, Mađarskoj, Čehoslovačkoj, Poljskoj, ali i Egiptu. Tih godina Protič postaje i solistkinja Sofijske filharmonije sa kojom često nastupa, dok krajem 1970-ih snima i svoje prve komercijalne albume za domaću diskografsku kuću Balkanton. Godina 1981. bila je od posebnog značaja, označivši prodor pijanistkinje i sa druge strane Gvozdene zavese, najpre zahvaljujući debitantskom solističkom nastupu u londonskom Vigmor holu, a iste godine Svetla Protič dobija jednogodišnju stipendiju austrijskog ministarstva kulture za specijalizaciju muzike Mocarta i Šuberta koju pohađa u Beču. Osamdesete godine će označiti period intenzivnog umetničkog delovanja, te Protičeva nastupa u Francuskoj, Španiji, Italiji, a odlazi i u Sjedinjene Američke Države. U ovo vreme, sa bugarskim mecosopranom Aleksandrinom Milčevom snima i veoma pozitivno ocenjen album solo pesmama Modesta Musorgskog za francusku izdavačku kuću Harmoniju Mundi, kompozitora čija će dela sa istom saradnicom snimiti i 1989. godine za njujorški Piramid rekords. Naglašenog afiniteta za žanr vokalne lirike, Svetla Protič će sa više bugarskih umetnika osamdesetih za Balkanton snimiti i albume sa delima Dvoržaka, Čajkovskog, Malera i Rahmanjinova, ali i ređe izvođenim arijama Baha, Vivaldija i Mocarta, te naposletku, kompozitora 20. veka poput Barbera, Koplanda i Hinastere. Kao solista, ova pijanistkinja je (posmatrano u okvirima komercijalnih izdanja) ostvarila po obimu ne veliki, ali vredan diskografski opus sa delima Baha, Mocarta i Šuberta.

Njene interpretacije Šuberta, među kojima se nalaze odabrana Intermeca, Muzički momenti i grandiozna Vanderer fantazija sa albuma iz 80-ih godina objavljenog za Balkanton, odlikuju čvrste konture fraza i jasno odeljeni zvučni planovi. Zanimljiv je individualni agogički stil Svetle Protič, koji pokazuje njenu sposobnost vešte manipulacije vremenom, umetanjem mikro dahova pri otpočinjanju novih fraza, u maniru zanesenog ubrazavanja i usporavanja muzičkog toka što doprinosi narativnoj poetičnosti izraza. Ono što pleni jeste upravo spoj njene implicitne emocionalnosti koja se zvučno materijalizuje u agogičkim i dinamičkim oscilacijama, i misaone dovršenosti svakog segmenta muzičkog toka. Data misaona kontrola kao racionalna "armatura" izvođačkog momenta čini da krajnji efekat pijanizma Svetle Protič bude bliži odmerenosti nego razbarušenosti, sadržavajući međutim u sebi dovoljno "prokrvljenosti" da bude dopadljiv i umetnički opravdan.

Kao afirmisana umetnica koja je u Bugarskoj stekla najviša kulturna priznanja poput Ordena Ćirila i Metodija za doprinos nacionalnoj kulturi, Srebrne lire Saveza bugarskih muzičara i prestižnog zvanja Umetnika-emeritusa koji joj je dodelila Vlada Republike Bugarske, Protičeva će početkom 2000-ih profesionalni angažman usidriti u Japanu, kao profesor na Ženskom koledžu „Došiša” u Kjotu. Osim pedagoškog rada, u ovoj zemlji će nastaviti i svoju koncertnu delatnost soliste i kamernog muzičara, a posebno saradnju sa Filharmonijskim orkestrom Kansaja sa kojim je ostvarila zapažene nastupe.

Jedno od centralnih mesta na njenom repertoaru zauzima Mocartova muzika, a u periodu svog posvećenog studijskog snimanja tokom 1980-ih, Svetla Protič je za sofijski Balkanton realizovala i jedan muzički komplet el-pi albuma na kojima se nalaze njene interpretacije tri Mocartova klavirska koncerta Kehlovih oznaka 40, 414 i 415, kao i ređe izvođen Rondo za klavir i orkestar Kehlove oznake 382. Iskustvo usavršavanja u Beču upravo u domenu muzike ovog klasičara, Protičeva je na najbolji način osvedočila na snimcima koji prezentuju stilističku čistoću ovaploćenu u idealnim zvučnim balansima, ali i u nepatvorenoj, živoj karakterizaciji koja predstavlja poseban interpretativni izazov u susretu sa muzikom ovog autora. Slediti platonistički ideal i u isto vreme uneti ovozemaljski patos u Mocartovu muziku, možda je najveći zadatak pred svakim izvođačem dela bečkog klasičara, a Svetla Petrič nesumnjivo spada u onu vrstu umetnika koji su u ovome pronašli svoj individualan ključ.

Autor emisije: Stefan Cvetković