Teodor Adorno: Religijski medijum (3)

U junu 1944. godine, u San Francisku je u organizaciji Američkog jevrejskog komiteta održan simpozijum o antisemitizmu, na kojem je Teodor Adorno predstavio rezultate svoje analize radijskih nastupa Martina Lutera Tomasa, kalifornijskog propovednika iz tridesetih godina XX veka i osnivača jedne od najpoznatijih profašističkih verskih organizacija na zapadnoj obali SAD. U svojoj analizi transkripata Tomasovih radijskih obraćanja svojim sledbenicima, a još više potencijalnim sledbenicima, Adorno razotkriva tipična retorička sredstva, odnosno psihološke tehnike ubeđivanja kojima se demagoški služe anti-demokratski propagandisti i agitatori.

U trećem delu knjige, naslovljenom „Religijski medijum”, Adorno razmatra karakteristične aspekte Tomasove „teologije”, smatrajući da pragmatična vrednost takvih razmatranja leži, pre svega, u mogućnosti da se razjasni pozadina Tomasove psihološke tehnike. Prema Adornovim rečima, religija je „ono što njegovim govorima daje karakterističnu boju” i predstavlja „zaštitni znak po kojem se on može razlikovati od konkurenata. Kao sveštenik, [Tomas] može delovati kao stručnjak koji promoviše specifične interese određene grupe. Osnovna ideja celog tog okvira jeste da se apeluje na ljude ortodoksnih i čak fanatičnih verskih opredeljenja, uglavnom na protestantske fundamentaliste, da bi se njihov verski žar transformisao u političko-partijsku pripadnost i podaništvo. I upravo ta transformacija, a ne manje ili više zastarele Tomasove religiozne doktrine, jeste ono zbog čega vredi razmotriti njegove teološke manipulacije”.

Ali, postoji i drugi razlog zbog kojeg treba obratiti posebnu pažnju na religiozni aspekt Tomasove propagande. Adorno, naime, smatra da je specifičan fenomen modernog antisemitizma u hrišćanstvu ukorenjen mnogo dublje nego što to izgleda i da „antisemitske ideje, koje svuda vrhune u fašizmu, ne bi mogle ispoljiti tako snažnu privlačnost da nemaju snažne izvore [...] u samoj hrišćanskoj civilizaciji”, te da analiza Tomasovih „teoloških trikova može otkriti specifična, iako delimično nesvesna istorijska sećanja koja antisemitski agitator priziva u život”.

Prevod s engleskog: Aleksa Golijanin
Tekst čita: Aleksandar Božović
Urednik: Predrag Šarčević