Kompozitor meseca – Sergej Rahmanjinov

Nekadašnji diplomac Moskovskog konzervatorijuma koji je sebe video kao nastavljača Čajkovskog, već sa osvitom novog stoleća postaje svestan izmenjene duhovne klime vremena koje je u Rusiji bivalo sve teskobnije, obeleženo burnim političkim i društvenim previranjima koja će ubrzo dovesti do korenitih promena – svrgavanja carske porodice i kraja čitave epohe ruske istorije. Ovaj, za umetnost, književnost i filozofiju izuzetno plodan period nazvan „Srebrnim dobom” ruske kulture iznedrio je značajan broj stvaralaca čije poetike izrastaju iz potrebe da odgovore na sve evidentniju duhovnu krizu društva. Zajednički osećaj pesimizma, kraja stare i skorog početka nove ere iniciraće potragu za novim temama, umetničkim oblicima, i sredstvima koja će zajedno iznedriti novi pravac: simbolizam. On će postati vid umetničkog izraza kojim će stvaraoci, oslanjanjajući se na sopstvenu intuiciju nastojati da probiju dotadašnje okvire racionalnog razumevanja sveta, njegovog realističkog prikazivanja i dopreti do same biti stvarnosti, do „tajne” koja se nalazi iza čulima dostupnog pojavnog sveta. Ova, u osnovi rana modernistička strujanja potaknuće i muzičke stvaraoce – u prvom redu Aleksandra Skrjabina, ali i samog Rahmanjinova koji se u delima koja nastaju tokom druge decenije XX veka sve više odmiče od svojih ranijih romantičarskih ideala. Cikusi Prelida iz opusa 23 i 32, Druga klavirska sonata i Etide-slike opus 33 i 39, upravo svedoče o kompozitorovim promenama muzičkog jezika, sve „tamnijim” bojama njegovog tonskog sveta i turobnijim emocijama potaknutim nemirnim titrajima vremena i sudbinskim događajima koji će ne samo kroz revoluciju u Rusiji, već i sa Velikim ratom zadesiti čitav svet.

Etide-slike opus 39 biće poslednji ciklus koji Rahmanjinov komponuje 1917, u godini odlaska iz Rusije i već rasplamsanog ratnog vihora koji tutnji Evropom. Oslobođeni jasnog programskog karaktera, ovi komadi zamišljeni su kao otvorene evokacije na prizore koji se snagom muzičke sugestije i asocijacije ostavljanju mašti slušaoca. Novi muzički izraz Rahmanjinova primećen je već na premijeri dela, kada ih je kompozitor izveo u ulozi pijaniste.

Kritičar Julij Engelj tada je zapisao: „U pitanju je osam komada, od koji je čak sedam napisano u molu! Novo, suzdržano osećanje lebdi nad čitavim ciklusom. U etidi broj dva senke su blede, šesta nosi olujnu snagu, a u narednoj se slom može registrovati kroz teške, teške oblake. Nigde ne nalazimo sreću, mir ili zadovoljstvo…”

Ne mnogo drugačija zapažanja izašla su i na stranicama Ruskaje muzikaljnaje gazete, gde je ostalo zabeleženo da se: „U Etidama opus 39, Rahmanjinov pojavljuje u novom svetlu. Meki liričar počinje da primenjuje oštrije, koncentrisanije i produbljenije načine izraza. Primećujemo dramatično raspoloženje u Etidi u es-molu (…) Neka značajna promena desila se u ovom interesantnom kreativnom talentu, i mi ćemo bez sumnje svedočiti o novim vidicima koji se otvaraju kompozitoru Frančeske i Viteza škrtice.”

Ipak, kritičari, kao ni publika, nisu ni slutili da će se umesto novih umetničkih vidika, po završetku ovog ciklusa pred Rahmanjinovom otvoriti novi period života van Rusije, te da će njegov kompozitorski poziv ubrzo biti zamenjen pijanističkim, ali ne kao izraz želje stvaraoca, već kao pragmatično rešenje za egzistencijalne izazove sa kojima se suočio u novom svetu nakon emigracije.

U emisiji ćete čuti i Rahmanjinovljevu Drugu klavirsku sonatu u be-molu opus 36. Ovo remek-delo, napisano krajem 1913. godine zrači monumentalnošću izraza, inspirisanog kompozitorovim impresijama veličanstvenim ostacima imperijalnog Rima stečenim u vreme početka rada na delu. Nastao na vrhuncu kreativnih moći kompozitora, grandiozni triptih sabira sve odlike njegovog zrelog stila – heterogen klavirski slog ispunjen kontrapunktskim radom i svedenim folklornim elementima, zatim hromatizaciju harmonskih veza i melodijskih linija, kao i ritmičku fleksibilnost. Izvanredne sadržajne kompleksnosti, višeslojne stilistike, te vrhunskih dometa pijanističkog virtuoziteta, ova sonata spada među najviše intelektualne i izvođačke izazove klavirske literature uopšte. Drugu, konačnu verziju Sonate, Rahmanjiinov je načinio 1931. godine, gotovo dve decenije po nastanku prve, u periodu sofisticiranja svog izraza, sublimirajući prvobitne tehničke zahteve i donekle kondenzujući formu.

Realizovana kao trostavačni ciklus, zahvaljujući uskoj tematskoj povezanosti stavova, Sonata poseduje izraženu koherentnost i pored činjenice da muzički tok dela meandrira među udaljenim karakternim i stilskim usidrenjima. Nastala u predvečerje Velikog rata, Sonata u sebi sublimiše svu uznemirenost duha vremena ispunjenog previranjima i turbulencijama koje Rahmanjinov muzički ovaploćuje ekspresionističkim sredstvima. Spoljni stavovi ciklusa upravo manifestuju oštrinu ekspresionističkog naboja, među kojima središnji Lento dobija funkciju evokativnog osvrta na svet romantizma sa kojim se Rahmanjinov obračunava ostavljajući ga na izdahu. Iz uznemirenog muzičkog toka Sonate, u prvi plan izviru snažna sudaranja masivnih zvučnih blokova, disonantna sazvučja i oštri harmonski susreti. Među tim „munkovskim kricima”, romantizam tek sporadično, ali bez konačnog uspeha pokušava da povrati svoj glas.

Već početak prvog stava otvara nagli sunovrat razloženog be-mola ka ambisu basa poprimajući značenje kakve sudbinske objave. Monumentalnost izraza sjedinjena sa tragikom Rahmanjinovljevih misli ispunjava čitav muzički tok stava na čijem kraju zastrašujuća kodeta pre zadržava osnovno raspoloženje nego što ga na bilo koji način razrešava.

Interludijumima omeđen od smutnji okružujućeg sveta, drugi stav deluje poput oaze sa druge strane vremena. U varijacionoj gradaciji melanholičnih muzičkih uzdaha, Rahmanjinov kroz njega uznosi svu snagu potisnutih subjektivnih osećanja. Ne dopuštajući im, međutim, da u potpunosti preovladaju, oštrim basovskim akcentima on u samo središte ovog lirskog tkiva zabada razdirući klin užasa iza kojeg u vihoru uzlaznih pasaža zauvek odnosi sav romantičarski patos, ostavljajući do kraja stava još samo bledo sećanje na njega. Konačno, polistilistički profil Sonate upotpunjuje finale koje – realizovano na razmeđi demonske žestine, humora i groteske ostvarene perkusivnim tretmanom klavijature – anticipira duh Prokofjeva i ostvaruje suptilnu korespondenciju sa navirućim duhom muzike XX veka.

Urednik ciklusa: Stefan Cvetković