Antologija srpske muzike – Dela Vladana Radovanovića

Radovanović je bio jedna od najavangardnijih umetničkih figura na srpskoj umetničkoj sceni tokom druge polovine XX veka, a njegova težnja ka eksperimentu i osvajanju novih umetničkih teritorija, vodila ga je ka najrazličitijim spojevima tradicionalnih umetničkih grana, kao i novih medija. Ta „artipetalnost”, kako je sam Radovanović definisao ovo kretanje, predstavlja suštinsko obeležje njegove poetike, a dovela je do toga da ovaj autor svojim radovima utemelji ili na srpsku umetničku scenu uvede brojne avangardne umetničke oblike – od zapisa snova i njihovog ilustrovanja, preko prozirnih slika, taktilne umetnosti, vokovizuela, projektizama, muzike za traku, elektronske muzike ili kompjuterske muzike.

Kompozitor po obrazovanju, koji je studije završio u klasi Milenka Živkovića, Radovanović je najveći deo radnog veka proveo u Elektronskom studiju Radio Beograda u kojem je realizovao veći broj elektronskih, elektroakustičkih i radiofonskih ostvarenja.

Jedno od najsloženijih Radovanovićevih ostvarenja, a posmatrano dijahronijski i ishodište brojnih postupaka koje će autor koristiti u svojim budućim radovima koji se odnose na oblast zvuka, je kompozicija Sferoon. Ovo delo nastajalo je između 1960. i 1964. godine. Kada je do 1963. godine bio dovršen muzički segment dela, a prema rečima samog autora, na nagovor tadašnje glavne muzičke urednice Trećeg Programa Radio Beograda Mire Daleore, koja je Radovanoviću sugerisala da za takmičenje Prix Italia u ovo delo inkorporira i verbalni segment, on naredne, 1964. godine, završava partituru uvođenjem i montiranjem rečitativnog hora koji je izgovarao odlomke iz njegovog romana Pustoline.

Radovanović je bio dobitnik najznačajnijih priznanja u oblasti muzike, književnosti i likovne umetnosti, poput Mokranjčeve nagrade, Nolitove nagrade ili nagrade „Mića Popović”. U oblasti muzike, najveće priznanje za savremeno stvaralaštvo, Mokranjčevu nagradu, Radovanović je dobio 2013. godine za kompoziciju Sideral za mešoviti hor, klavir i gudački orkestar.

Naziv kompozicije Sideral, potiče od latinskog prideva sideralis, sideralus – što znači zvezdani, odnosno od reči sidus – zvezda i eksplicitno uspostavlja vezu između muzike Vladana Radovanovića i kosmosa. Očaranost nepreglednim, nedokučivim, začudnim svetom univerzuma koji nas okružuje duboko je povezana sa stvaralačkom poetikom ovog autora i posebno sa njegovom muzikom. Naime, on je uporedo sa stvaralaštvom razvio i izvanredno plodnu i originalnu teorijsku refleksiju, uobličavajući ideje i koncepte koje je smatrao značajnim za definisanje svog umetničkog kreda. Jedno od centralnih čvorišta njegove poetike bilo je dejstvo zvuka, koje se, metaforički, izražava kao najpre kao „astralni zvuk”, a kasnije jasno definiše kao „kosmičko pleme zvuka”. Iz ove težnje da u svojim delima proizvede to stanje, taj osećaj koji je definisao kao „kosmički”, vodio ga je ka stvaranju sasvim specifičnih kompozicionih postupaka i bogatstva izražajne tehnike, koja se postepeno razvijala od njegovih radova sa kraja pedesetih i početka šezdesetih godina prošlog veka i koja je svoj najprečišćeniji vid dobila u Sideralu. U emisiji ćete čuti snimak premijernog izvođenja ove kompozicije za mešoviti hor, klavir i gudački orkestar, kada su ovo delo izveli hor i članovi Simfonijskog orkestra Radio-televizije Srbije pod upravom Bojana Suđića i pijanista Milivoje Veljić.

Emisiju će zaokružiti radiofonska kompozicija Malo večno jezero iz 1984. godine. Ovo delo je i najbolji primer „večno propitujućeg” karaktera umetnosti Vladana Radovanovića, koja je istovremeno zagledana u svet oko sebe, ali i duboko autorefleksivna. Malo večno jezero je muzičko-poetsko ostvarenje čiji tekstualni predložak čine kompozitorovi zapisi sopstvenih snova. Kroz šest snova, koji su zvučno obrađeni u šest „stavova” ove kompozicije, Radovanović formira dramaturški luk u kojem je na simboličan način opisan životni put glavnog protagoniste – snevača, ali i u kojima autor dotiče univerzalne teme bliske svakom čoveku – pitanja prolaznosti života i susreta sa smrću. Ovaj narativni luk Radovanović opisuje sledećim rečima: „Umesto život kao san, san se u ovoj ogrlici snova pojavljuje kao drugi život po sebi, ali i kao čudno iskrivljeno ogledalo života jave. Snevačeva čula se povremeno odškrinjuju za zvučna zbivanja stvarnosti koja protiče kraj snevača i oživljuje bitnija stanja njegovog doživljavanja sebe i sveta: let, pad, nebeska predskazanja, pretnje mašine, bezazlenost, ljubav, kataklizmu, starost i smrt”.

Zvučnu građu ovog dela čine vokalno-instrumentalni, elektronski i ambijentalni zvukovi, govorni segmenti i neverbalno tretiran glas. U njoj se Radovanović čak okreće i muzičkoj prošlosti kroz kraće citate dela Baha, Mocarta, Betovena i Stravinskog, te čak i autocitat Vokalinstre. Kao i ambijentalni zvukovi, ovi uplivi realnosti postaju simbolička mesta preznačavanja sna u javu i jave u san, trenutaka u kojima se ovi „originali iz jave” izobličavaju, ali i kao takvi postaju realnost sna. Radovanović nam pomaže da uz pomoć zvukova naše realnosti uhvatimo delić sveta kojim vlada drugačija logika, u kojem nema granica prostora i vremena, a koji je opet deo nas isto toliko koliko i realnost koju možemo opipati. U svom nastojanju da uhvati to neuhvatljivo, Radovanović otkriva svoju nesputanu inventivnost istraživača, pronalazača, snevača, koji je obogatio naš materijalni svet konkretnim umetničkim artefaktima i čija nezaustavljiva kreativnost nije prihvatala granice uma i nedokučivost onog nevidljivog.

Urednica emisije: Ivana Neimarević