Betoven i fuga

Kvarteti iz opusa 20 Jozefa Hajdna, komponovani 1772. godine, predstavljaju svojevrsni konstitutivni momenat za žanr gudačkog kvarteta u bečkoj školi. Hajdn je u njima gudački kvartet postavio kao žanr u kome su sva četiri instrumenta tretirana kao koncertantna, tako da nijedan od njih ne preuzima u potpunosti vodeću ulogu. Kako bi ovo ostvario, Hajdn odbacuje slobodni galantni idiom i pribegava "učenom" stilu i kontrapunktskom radu, neretko skrivenom u dominantno homofonoj fakturi kvarteta, što je omogućilo da ovaj žanr u budućnosti postane jedno od osnovnih merila tehničko-kompozicione veštine bečkih autora. Pored toga, Hajdn je odlučio i da u kvartet integriše fugu, i to na mestu finalnog stava u tri od šest kvarteta iz zbirke. Na taj način, ovim finalnim stavovima je dao dramatsku formu koja se oslanja i na tematski razvoj materijala, te na taj način otvara vrata za povratak oblika fuge u muziku klasicizma.

Za idejom fuge kao finalnog stava gudačkog kvarteta Ludvig van Betoven je posegnuo 1826. godine u komponovanju svog Gudačkog kvarteta u Be-duru, opus 130. U ovom šestostavačnom kvartetu služio se širokim rasponom melodijskih idioma i razuđenim tonalnim planom ciklusa, te ne čudi da se odlučio za fugu kao finale ovog, unekoliko, disperzivnog muzičkog toka. Reč je o opsežnom stavu koji se može tumačiti i kao varijacioni ričerkar: u uvertiri se izlažu tri suprotstavljene varijante iste teme od kojih svaka zavređuje opsežnu fugu, ne bi li se zatim susrele u kodi i završnoj streti. Betovenova publika, međutim, nije pozitivno reagovala na obimnu partituru Gudačkog kvarteta u Be-duru, a posebno na složeni finalni stav, te je kompozitor, na nagovor izdavača Matijasa Artarije, za ovaj kvartet napisao kraći, konevncionalni stav, dok je Velika fuga za gudački kvartet objavljena kao poseban opus, broj 133. Pored toga, takođe po zahtevu izdavača, Betoven je načinio obradu Velike fuge za klavir četvororučno.

Varijacije i fuga u Es-duru, opus 35, iz 1802. godine, delo je koje stoji na početku Betovenovog kreativnog rekoncipiranja fuge kao forme integrisane u izraz muzičkog klasicizma. Delo je poznato i pod imenom Eroika varijacije, zbog teme koja će se docnije pojaviti u finalu Simfonije Eroika. U svom pismu izdavaču, kompozitor navodi da je postigao sasvim nov način variranja, koji prepoznajemo u velikoj slobodi u preobražaju teme, gde se i sopran i bas ravnopravno koriste kao osnova varijacija, a ulogu teme zapravo preuzima sam harmonski plan. Betoven se i ovde služi fugom, u koju su integrisani homofoni odseci, nove varijacije, kao i briljantna koda, kako bi objedinio disparatni muzički tok.

Autor Srđan Atanasovski
Urednica Sanja Kunjadić