Svetogorski manastiri

„Pusta i teško pristupačna područja, udaljena od glavnih puteva i zemaljskog meteža, oduvek su privlačila one koji su se opredeljivali za monaški život. Tako su nastale mnoge svete gore, a njihov istorijat se može pratiti od IV stoleća uporedo s nastankom i razvojem monaštva čiji su sastavni deo. Takve su bile Sinajska gora, na kojoj monaški život bez prekida traje već više od hiljadu i po godina, kao i nekada znamenite planine nastanjene monasima ‒ Avksentijeva blizu Halkedona i Divna gora nadomak Antiohije.

Monaški život je na njima započinjao dolaskom uglednog podvižnika koji bi se nastanio u pećini podno planinskog vrha, kako je to učinio sirijski anahoreta Avksentije, ili na visokom stubu poput Simeona Divnogorca. Oko njih su se ubrzo počeli okupljati učenici i sledbenici u duhovnom podvigu osnivajući jedan manastir ili više njih. Jedno od takvih monaških središta nalazilo se od VII stoleća i na planini Latros, severoistočno od Mileta, i u vreme svog najvećeg procvata, u doba Nikejskog carstva, brojalo je 11 manastira s protom-arhimandritom na čelu. Svakako najuglednija i najmnogoljudnija planina kaluđera u vreme početka monaškog života na Atonskom poluostrvu krajem VIII ili početkom IX stoleća bio je vizantijski Olimp, jugoistočno od današnje Burse, koji je sa širom okolinom brojao čak oko 50 manastira. Atanasije je na Atos došao s Kiminske gore. U isto vreme kad i na Atonskom poluostrvu, nastali su monaški centri s više manastira potčinjenih protu na planini Ganos u Trakiji, na zapadnoj obali Propontide i na Galesijskoj gori, severno od Efesa. Najmlađa monaška naseobina ove vrste osnovana je u XIV veku na Meteorima. Prirodna izolovanost i nepristupačnost terena bili su ne samo važni nego često i presudni za opstanak manastira tokom duge inoverne vlasti, kada je najveći broj ovih središta u potpunosti zapusteo, a danas postoje još samo Sveta gora sinajska, Atonska gora i Meteori.

Uprkos prividnoj povučenosti i posvećenosti ličnomm duhovnom usavršavanju, članovi tih zajednica tokom cele svoje istorije znali su da budu vrlo oštri kritičari svakog zastranjivanja u pogledu vere i uzimali su vrlo živog učešća u celokupnom religioznom životu Vizantijskog carstva. Kao nepokolebljivi poštovaoci ikona monasi sa Avksentijeve gore i Olimpa bili su proganjani pod carevima – ikonoborcima, dok su atonska bratstva i ona s gore Ganos bila ogorčeni protivnici unije s Rimskom crkvom. U tim središtima ponikla su, usavršavala se i tokom XIV stoleća sa Atona proširila učenja isihasta i njihovog najistaknutijeg predstavnika Grigorija Palame, koja i danas čine osnove duhovnosti i molitvenog života u Pravoslavnoj crkvi.”(Iz monografije „Svetogorski manastiri” Bojana Miljkovića)

Gost ovonedeljne Riznice je dr Bojan Miljković, viši naučni saradnik Vizantološkog instituta SANU, autor obimne monografije „Svetogorski manastiri”.

Autor i voditelj je Dušanka Zeković.