Tajna Hekatinog hrama: Drevno svetilište koje pohode savremene veštice

Regija Mugla na jugozapadu Turske nudi sve ono što putnici očekuju od ovog dela Mediterana: osunčane obale, surove planine i ruševine davno propalih carstava. Ipak, iza ovih dobro poznatih atrakcija, krije se nešto mnogo manje poznato – mesto koje privlači tajanstvene i posvećene posetioce iz razloga koji nemaju mnogo veze sa odmorom i opuštanjem.

Na oko sat vremena vožnje severno od primorskog grada Akjaka nalazi se Lagina, lokacija najvećeg poznatog hrama posvećenog Hekati, moćnoj grčkoj boginji koja se povezuje sa veštičarenjem, mesecom, podzemnim svetom i komunikacijom sa mrtvima.

Dok je obožavanje većine drugih antičkih božanstava ostalo deo istorije, Hekata i danas ima globalni krug sledbenika, od kojih neki putuju u njeno svetilište da ostave darove. Za moderne sledbenike, Lagina nije samo arheološko nalazište, već duhovni centar njihovog sveta.

„To je jedini hram ovih razmera na svetu izgrađen isključivo za boginju Hekatu", kaže Bilal Sojut, profesor na Univerzitetu Pamukale, koji predvodi iskopavanja i u svetilištu i u obližnjem antičkom gradu Stratonikeji.

Prag između života i smrti

Ova dva mesta nekada je povezivao Sveti put, kamenom popločan drum dug nešto više od osam kilometara. Duž ovog puta, kojim su se nekada kretale raskošne verske procesije, nalazile su se fontane, bunari i manja naselja.

Najznačajniji ritual bio je nošenje ključa, u kojem bi devojčica, poznata kao „kleiduhos“ (ključonoša), nosila sveti ključ između Lagine i Stratonikeje, praćena velikim horom.

„Ovaj ključ ne otvara samo fizička vrata", objašnjava istraživačica i autorka Huma Zejbek za Si-En-En. „On simbolizuje sposobnost kretanja između života i smrti, svesnog i nesvesnog, starog i novog."

Zejbekova objašnjava da je Hekata smatrana „čuvarkom praga", unutrašnjim vodičem za one koji se suočavaju sa ličnom krizom ili transformacijom.

Ona je arhetip stare, mudre žene, predstavljajući matrilinearnu mudrost koja seže 8000 godina unazad do figura majke-boginje pronađenih u neolitskom naselju Čatalhojuk u centralnoj Turskoj.

Mračna transformacija i moderno obožavanje

Iako je u ranim antičkim tekstovima, poput Hesiodove Teogonije, Hekata prikazana kao duboko poštovana, vrhovna boginja kojoj je Zevs dodelio ogromna carstva na zemlji, nebu i moru, njen lik se kasnije promenio od božanstva koje treba poštovati do onog kojeg se treba plašiti.

Arheolog Emrah Urtekin kaže da je seme ove promene možda posejao grčki dramaturg Euripid u svojoj tragediji Medeja, gde je Hekatu prikazao kao zaštitnicu mračne magije.

U srednjem veku, boginja je povezivana sa veštičarenjem kao odraz „srednjovekovnog evropskog opresivnog pogleda na žensku mudrost", kaže Huma Zejbek.

Današnji poštovaoci Hekate i dalje je slave kao figuru povezanu sa veštičarenjem – ali sa pozitivnim magijskim silama. Oni je prihvataju kao kosmičkog vodiča, boginju puteva i donositeljku svetlosti.

Nema zvaničnih podataka o broju njenih sledbenika, ali organizacije poput „Zaveta Hekate", koju je osnovala Sorita d'Este, tvrde da imaju globalnu zajednicu od više stotina članova.

Moderni hodočasnici često tajno ostavljaju darove na ruševinama: beli luk, nar, jabuke i pšenicu, što odražava žrtve prinošene boginji pre više hiljada godina. Arheolozi ovo ne odobravaju zbog potencijalne štete na krhkim ostacima, ali fenomen ilustruje kako drevna mesta dobijaju nova značenja u 21. veku.

„Muzej zemljotresa" i nova otkrića

Lagina je značajna i sa arheološkog stanovišta. Prema profesoru Sojutu, lokalitet je skoro pa „muzej zemljotresa", gde je katastrofalna šteta od viševekovnih potresa sačuvana da je posetioci vide. Nedavna iskopavanja donose nova saznanja.

Tokom 2024. i 2025. godine, tim profesora Sojuta posvetio se otkopavanju ulazne kapije i drevnih prodavnica, a u decembru 2024. otkriven je prikaz Hekate sa bakljom.

Najavljena je i restauracija samog hrama, starog 2.100 godina, sa ciljem da se originalni blokovi vrate na svoja mesta. Ova obnova, kako se nadaju arheolozi, privući će još više posetilaca, uključujući i one koje posebno zanima duhovni turizam, rastući trend u Turskoj.

Lokalitet ima važno mesto i u turskoj istoriji. Krajem 19. veka, to je bilo jedno od prvih iskopavanja koje je vodio Osman Hamdi-bej, osnivač arheologije u Osmanskom carstvu. 

Njegova brza intervencija sprečila je da veličanstveni frizovi, koji neobično prikazuju Amazonke u miru, a ne u ratu, budu prokrijumčareni u Austriju. Danas se čuvaju u Arheološkom muzeju u Istanbulu i Muzeju u Mugli.

Njihovo očuvanje ostavilo je Hekatinim sledbenicima neprocenjivo bogatstvo materijala koji inspiriše njihovu veru. Kako ističe istraživač Urtekin: „Ne postoji nijedan drugi kult gde su drevne tapiserije, motivi i materijali preživeli tako savršeno netaknuti".