Zašto je Šabac - Srpski Verden

Grad napretka i širokog gostoprimstva, u avgustu 1914. godine, Austrougarska vojska pretvorila je u ruševinu. U Sabornoj crkvi, bili su zatvoreni nedužni Šapčani. Neki od njih, koji nisu mogli više da izdrže bez vode i hleba, pili su ulje iz kandila i jeli vosak.

“Bilo je nagurano oko 500 ljudi. Inače, ovo je hram koji može da primi oko 300 ljudi, pa da bude pun, zamislite kako je to bilo na avgustovskoj žegi, da budu ljudi zatvoreni ovde, i to nije ono najteže što se dogodilo, tim zatvorenim Šapčanima ovde, iako su mnogi umirali od samog stresa, od panike, od gladi, od žeđi, od očekivanja onog negativnog što dolazi, a došlo je, jer su nakon ta 3 dana, mnogi od tih koji su bili u hramu, zapravo mučki ubijeni. Tu je bila iskopana jedna relativno plitka jama, u koju su tela bacana i bačen je kreč po njima”, navodi Nikola Kovačević, sveštenik.

Žrtvama u ratovima od 1912. do 1918. godine u porti šabačke Saborne crkve podignut je spomenik. Srpski vojnik u pokretu, u jednoj ruci drži zastavu, a u drugoj spuštenu pušku.

“Koliko je srpska puška bila popularna među srpskim vojnicima, svedoči i jedna epizoda sa Krfa 1916. godine, kada su srpske jedinice morale biti preoružane francuskim naoružanjem i kada su srpski vojnici veoma emotivno vraćali te svoje srpske puške, da bi ih zamenili za francuske, jedan vojnik je poljubio pušku i sa suzama u očima se pozdravlja sa njom, pitali su ga zašto to čini, on je rekao da mu je ta puška sačuvala glavu od 1912., a da sa ovom novom francuskom nije siguran da li će se vratiti kući”, priča Branislav V. Stanković, autor knjige "Srpska puška".

Grobnicu u dvorištu crkve, istraživao je švajcarski forenzičar Arčibald Rajs, i istinu poslao u svet. Uzalud se traži zgrada, koja je ostala netaknuta, napisao je, između ostalog, Anri Barbi, francuski novinar i književnik, dok je Džon Rid, američki dopisnik, objavio da su osvajači uzeli slike, nameštaj, dečje igračke i da su svoje konje smestili u spavaćim sobama otmenih kuća.

“Šabac u Prvom svetskom ratu najbolje definišu 2 reči - junaštvo i stradalništvo. Tokom 4 godine rata, Šabac je pretrpeo izuzetna materijalna razaranja, još značajnije posledice po grad, ostavilo je stradanje civilnog stanovništva, oličeno pre svega u teškim ratnim zločinima, koje su počinili austrougarski vojnici na ovom području. Nakon Prvog svetskog rata, Šabac je prozvan Srpskim Verdenom, po ugledu na istoimeni grad stradalnik u Francuskoj”, objašnjava Dejan Živanović, istoričar.

Zbog herojskog otpora i stradanja, Šabac je dobio 3 ordena - Francuski i Čehoslovački ratni krst, i Karađorđevu zvezdu sa mačevima IV reda. Jedan je od rekih gradova koji ima i spomenik ratnih odlikovanja.