Vojvodino stara, zar ti nemaš stida?

Muzikolog i publicista Dejan Tomić u knjizi Srpske pevane pesme Vojvodine stare sabrao je u tekstualnom i notnom obliku, prvi put u istoriji naše muzikologije, 417 pesama iz daleke i bliže prošlosti Vojvodine nastalih u poslednjih 250 godina, uz predgovor dr Miodraga Matickog (izdanje RTS 2019, Posebna izdanja, RTV i Zavoda za kulturu Novog Sada; urednik RTS izdavaštva - vredni Dragan Inđić). Notna zbirka predstavlja narodne pesme Vojvodine stare, ali i pesme komponovane u duhu muzičke tradicije Srba u Vojvodini u 19. veku i prvoj polovini 20. stoleća. Naslov je preuzet iz političke protestne pesme Veljka Petrovića iz 1911. Vojvodino stara, zar ti nemaš stida?, koja je nimalo pozitivno oslikavala vojvođansko srpsko građansko društvo pred Prvi svetski rat. Postepeno iskorenjivanje vojvođanskih Srba, inteligencije koja se odvojila od naroda i prišla Ugarima, politički sukobi, zanemarivanje nacionalnog nasleđa i interesa i nestajanje nacionalnog ponosa pesnik osuđuje u pesmi koja je ubrzo zabranjena. Kao dugogodišnji muzički urednik na Radio-televiziji Novi Sad Dejan Tomić je decenijama sakupljao našu muzičku baštinu, da bi osim nota i teksta u knjizi analizirao i istorijski kontekst muzičkog nasleđa Srba s prostora Vojvodine stare, koja se svojevremeno prostirala u delovima danas susednih država.

U knjizi su narodne, gradske i rodoljubive pesme, a dele se na muške i ženske, svečarske, posleničke (pesme za rad), svatovske, ljubavne, bećarske, lumperaške... Najstarija je Svatovac (1815) koju je Vuk Karadžić pevao Poljaku Mireckom, koji je to zapisao i obradio za klavir. Neke su izvorno narodne (Aj, berem grožđe, biram tamjaniku; Oj, Zoro, Zorice; Aj, volim diku; Ala volem garavu; Bećarac; Duni vetre otud od Banata; Divan je kićeni Srem; Četir' konja debela), a neke su po stihovima srpskih pesnika Jovana Subotića, Vasilija Vase Živkovića, Jovana Jovanovića Zmaja (Kad se setim mila dušo; Na kraj sela čađava mehana; Tiho noći; Uz'o deda svog unuka), Branka Radičevića (Gde si, dušo, gde si, rano), Mite Popovića (Čuješ li mene, rođena Smiljo), Đure Jakšića (Kroz ponoć nemu)... Kompozitori Kornelije Stanković (Devojčica ružu brala; Sunce jarko, ne sijaš jednako), Franjo Kuhač (Sve su seke u Iloku lepe), Stevan Stojanović Mokranjac (Kad sam sinoć sedila na klupi; Oči moje; Haj haj vina daj...), Petar Konjović (Sentomašu, Lazo, ej!), Isidor Bajić (Zračak viri; Jesen stiže dunjo moja), Marko Nešić (Ja sam lola prve klase, i mnoge druge), Nikola Đurković (Srpske kćeri čarnooke) pesme su prerađivali za glas i klavir ili mešoviti hor. Josif Marinković je obradio kola i horske verzije nekih pesama i spletova u kojima dominira vodeći glas (Preleteše preko Tise čvorci, nisu čvorci već su bački momci; Da znaš diko kako mislim na te).

Pojedine pesme su vremenom potpuno zaboravljene, druge su u životu održala kulturno-umetnička društva, a deo je spasao od zaborava gajdaš Maksim Mudrinić. Deo pesama dolazi iz zapisa Miodraga Vasiljevića (1903-1963), velikog srpskog etnomuzikologa i pedagoga, profesora Muzičke akademije u Beogradu i osnivača katedre za etnomuzikologiju (i njenog prvog šefa) na Muzičkoj akademiji u Beogradu. Zaljubljenik u narodnu muziku, on je i autor Funkcionalne metode muzičkog opismenjavanja na narodnim osnovama, gde se pomoću sedam narodnih pesama uči sedam osnovnih tonskih visina. Vasiljević je bio i među utemeljivačima Saveza folklorista Jugoslavije, jedan od osnivača Sabora u Guči, sarađivao je u Muzikološkom institutu SANU, kao i Radio Beogradu gde su se (nekad!) često emitovale njegove emisije. Prof. dr Nenad Ljubinković je izjavio da je „etnomuzikografsko i etnomuzikološko delo Miodraga A. Vasiljevića u ovome istorijskom trenutku od sudbonosne koristi. U osvit trećega milenijuma, delo Miodraga A. Vasiljevića može srpskom narodu da izvojuje presudnu promenu stavova i odnosa, jednako kako je to učinilo delo Vuka Stefanovića Karadžića u devetnaestom veku".

Nažalost, njegova ogromna rukopisna i zvučna ostavština do danas nije arhivski obrađena, sređena i sistematizovana već se u fono-arhivu Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu nalaze već decenijama neobjavljeni Vasiljevićevi rukopisi i tonalni zapisi (Centralna i Zapadna Srbija), notni zapisi i beleške s različitih terena i putovanja i mnoštvo snimljenih magnetofonskih traka. Takvim nacionalnim blagom i muzičkim bogatstvom mogu se pohvaliti retke nacije, a kod nas ova neprocenjiva baština propada i nestaje. Gde su naši istaknuti muzikolozi, koji se sa strašću bave politički korektnim temama i svojim prijateljima kompozitorima, da se pozabave našom bogatom muzičkom istorijom koju je, između ostalih, ostavio prof. Vasiljević? Da li se stide naše muzike? Ni UNESKO ni svet nisu nam krivi za naš nehajan odnos prema nacionalnom kulturnom blagu i muzici. Zato je knjiga Srpske pevane pesme Vojvodine stare Dejana Tomića važan i vredan doprinos naporu da se muzički folklor, kao bitan faktor nacionalnog identiteta, sačuva od zaborava.

Izvor: Pečat, broj 624, 17.07.2020.
autor: Smiljka Isaković