Pijanizmi Balkana – Birsen Uludžan

Proces sekularizacije i evropeizacije Turske tokom proteklog stoleća bio je obeležen snažnim zamahom u razvoju muzičkog obrazovanja o kojem je u nekim od prethodnih emisija ciklusa Pijanizmi Balkana bilo više reči. Za zemlju koja se okretala od svog viševekovnog otomanskog nasleđa, ove promene značile su udaljavanje od tradicionalnih obrazaca stvaranja i izvođenja muzike, u a pravcu afirmacije koncepta umetničke autonomije. Date promene su takođe, osim restrukturiranjem bile obeležene decentralizacijom obrazovnog sistema, te prihvatanjem i implementacijom zapadnih institucionalnih obrazaca i kurikuluma. Unutar ovog procesa obuhvatne kulturne transformacije, muzika je imala jednu od ključnih i najvidljivijih uloga, a specifično klavir postao je jedan od političkih simbola modernizacijskog projekta ostvarivanog prema evropskim uzorima još pre Drugog svetskog rata. Ovaj instrument je na koncertnom podijumu, koliko i u samom obrazovnom kontekstu, naime, imao značenje glavnog reprezenta zapadne kulture i moderniteta, što se reflektovalo i u njegovoj neprikosnovenoj poziciji i zastupljenosti unutar muzičko-školskog sistema. Upravo u kontekstu pijanističkog obrazovanja, to je konkretno značilo prihvatanje instruktivnih metoda kao i repertoara kakvi su negovani prvenstveno na nemačkim i francuskim visokim školama, a takođe dovođenje inostranih klavirskih pedagoga (poseban značaj je imala višedecenijska delatnost legendarnog bečkog pijaniste Ferdija Štacera na Istanbulskom konzervatorijumu). Simultano sa datim praksama, državni projekat stipendiranja talentovanih studenata, za školovanje i usavršavanje u Evropi (koji je bio i zakonodavno uređen), omogućio je u decenijama nakon Drugog svetskog rata, podizanje nivoa nacionalnog pijanizma. O efektima ovog obuhvatnog procesa, u zemlji od blizu 88 miliona stanovnika, dovoljno govori podatak da u Turskoj danas deluju 44 muzička konzervatorijuma, više od stotinu srednjih, i blizu 1300 škola koje pružaju početno muzičko obrazovanje... Ovaj razgranati sistem praćen infrastrukturnim razvojem u vidu izgradnje koncertnih dvorana i osnivanja simfonijskih orkestara kojih danas ima petnaestak, stvorio je, međutim, tek sporadičan zamah stvarnog muzičkog života u poređenju sa zemljom veličine Turske. O ovom fenomenu može se govoriti iz perspektive koja bi u vidokrug uključila pre svega istorijsku i geo-kulturnu poziciju zemlje, njen identitet, te ne manje glomaznost i zatvorenost koje su oduvek otežavale disperziju suštinski stranih kulturnih matrica vekovnog Drugog... Naposletku, nemoguće je u ovoj valorizaciji prenebregnuti i sam politički ambijent koji, posebno poslednjih decenija, pokazuje i simptome udaljavanja od utopističkih projekcija modernizacije države kakve su ambiciozno propagirane početkom prošlog veka. U ovom složenom kontekstu, kultura klasične muzike, a unutar nje i pijanistička scena uspevaju da opstanu u ograničenom dometu, što paradoksalno jednu tako veliku zemlju poput Turske (po više nego skromnim mogućnostima koje ona pruža domaćim umetnicima da održe svoje profesionalne pijanističke prakse u granicama domovine), izjednačava sa daleko manjim balkanskim državama. Stoga je i najveći broj turskih koncertnih pijanista profesionalnu luku pronašao na zapadu, održavajući manje ili više intenzivne veze sa matičnom zemljom, dok tek nekolicina uspeva da svoju profesionalnu delatnost razvija iz same Turske. Među njima je i savremena turska pijanistkinja Birsen Uludžan koja svoju praksu, jednako kao solistkinja i kamerna muzičarka, ostvaruje na domaćim i inostranim scenama. Njena komercijalna diskografija koju realizuje u saradnji sa turskim Lila Muzikom, kao i nekolicina snimaka sa živih nastupa povod su za večerašnji osvrt na izvođački stil ove izvrsne turske pijanistkinje.

Rođena 1970. godine u gradu Šumenu, u centralnoj Bugarskoj, Birsen Uludžan je počela da uči klavir sa sedam godina. O njenom brzom napretku tih godina govore i uspesi koji se niži gotovo jedan za drugim, te mlada pijanistkinja 1982. godine postaje jedan od laureata Nacionalnog muzičkog takmičenja „Svetoslav Obretenov“ u Sofiji, a naredne 1983. osvaja i prvo na Bugarskom nacionalnom radijskom takmičenju izvođača klasične muzike. Godine 1984. seli se u Varnu, gde stupa u klasu Ekaterine Cetkove u Muzičkoj školi Dobri Hristov, a ovaj period obrazovanja kruniše 1988. visokim drugim mestom na takmičenju „Interpretacije bugarskih i ruskih kompozitora“. Nakon završetka srednje škole, naredne 1989. sa porodicom emigrira u Tursku, gde na Istanbulskom državnom konzervatorijumu studira kod Meral Japali, dipomiravši za samo dve godine. Zahvaljujući  stipendijama Turske fondacije za obrazovanje i Fondacije za kulturu i umetnost Edžadžibaši 1993, Birsen Uludžan se usavršava na Gildholu u Londonu, u klasi Džoan Hevil. Tamo stiče još jednu diplomu, ali i osvaja glavnu nagradu muzičkog takmičenja Smit Klajn Bičam održanom u Oksfordu, što joj otvara vrata koncertnih nastupa u Velikoj Britaniji. Svoje obrazovanje zaokružila je na Gradskom univerzitetu u Londonu gde je stekla umetnički doktorat izvedeći Listov Klavirski koncert u Es-duru u Sent Džon Smit Skver holu, jednoj od prestižnijih koncertnih dvorana u prestonici Ujedinjenog Kraljevstva. Muzički razvoj Birsen Uludžan, međutim, od samih početaka komplementarno je pratila pasionirana posvećenost kamernom muziciranju, i to zahvaljujući duu koji je oformila sa bratom, violončelistom Odžadžanom Uludžanom, sa kojim je tokom školovanja osvojila i veći broj nagrada, među kojima se izdvaja prva na Međunarodnom takmičenju violinista Rodolfo Lipicer u Italiji 1992. godine. Upravo ju je ovo iskustvo korepetitora preporučilo za saradnju sa Maksimom Vengerovim u čijoj je klasi na Muzičkoj akademiji u Sarbrikenu u Nemačkoj provela četiri godine... Sredinom 2000-ih Birsen Uludžan se konačno vraća u Istanbul gde počinje da deluje kao samostalni pedagog i aktivni koncertni muzičar.

Ukoliko bi u samo dve reči bilo potrebno opisati elementarnu karakteristiku izvođačkog stila Birsen Uludžan, onda bi to bile delikatnost i gracioznost. Čak i u pompeznim delima poput Šopenove Velike poloneze, Uludžan uspeva da zadrži zvučnu proporciju koja više odgovara salonskom nego koncertnom ambijentu. Njena karakterizacija muzičkog sadržaja gotovo da i ne zadire u ekstremne egzaltacije dramatike, ali ni u sentimentalnost, zadržavajući dozu jasne objektivističke distance i odgovornosti prema interpretaciji namere kompozitora.

Koncertnu praksu ova pijanistkinja započela je još 1989. godine ostvarivši kao solistkinja do danas saradnje sa svim vodećim orkestrima Turske, ali i sa Bečkim kamernim orkestrom te Kamernim orkestrom Ferenc List iz Budimpešte. Devedesete godine označile su pun zamah njene karijere i vidljivije prisustvo na internacionalnim scenama, te u tom pogledu kao njene važnije biografske reference treba navesti nastupe na festivalima kao što su Salcburški Mocarteum, Međunarodni muzički festival Flen u Francuskoj 1996 i Kiparski muzički festival Belapais (da pomenemo samo neke), ali i u domovini, na ugledom Međunarodnom festivalu u Istanbulu gde de debitovala još 1992. godine. Osim toga, uz redovne nastupe u svim važnijim muzičkim centrima Turske, Birsen Uludžan je u okvirima sezona evropskih koncertnih dvorana gostovala u Bugarskoj, Nemačkoj, Ujedinjenom Kraljevstvu, Italiji, Francuskoj, Austriji, Izraelu i Portugaliji. Njenu pijanističku praksu dopunjuje i studijsko delovanje koje je do danas rezultiralo diskografijom koja broj sedam albuma realizovanih pretežno u saradnji sa drugim muzičarima ali i jedan solistički. Među ovim izdanjima posebno se ističu ona u okviru Uludžan dua i trija, koje je oformila sa bratom i sestrom, a na kojima troje umetnika svira kako dela zapadnog kanona (pomenimo tu album sa Sonatama za violinu i klavir Mocarta, Debisija i Štrausa) ali i kombinovanog repertoara, (na izdanju sa Klavirskim trijima Šuberta, Lista, Ravela i odabranih turskih kompozitora).

U emsiji između ostalog reprodukujemo  i snimak sa nastupa koji je Uludžan održala sa Simfonijskim orkestrom Anatolije i Muratom Sumerom 2018. godine, na kojem je izvela Betovenov Četvrti klavirski koncert u Ge-duru. U jednoj od kritka njenog tumačenja ovog kapitalnog dela, posebno je pohvaljeno „Uludžanino duboko razumevanje Betovenove strukturne složenosti koje joj omogućuje da lirske i improvizacione pasaže Četvrtog koncerta uravnoteži impozantno artikulisanom tehnikom.“ Ovoj konstataciji treba dodati i to da njen pristup Betovenu, ne manje nego i drugim stvaraocima, u prvi plan postavlja filigrantsko oblikovanje detalja koje Birisen Uludžan postiže svojom preciznim gestom oslobođenim veće projekcije težine ruke na klavijaturu, te izbegavanjem masivnosti u postizanju zvuka. Njen Betoven je zato ne samo u stilističkom, već i u auditivnom smislu možda bliži autentičnoj sonornosti instrumenta za koji je Betoven početkom 19. veka i pisao ovo delo...

Autor emisije: Stefan Cvetković