Pijanizmi Balkana – Verda Erman

Korenite promene koje su osnivanjem Turske Republike 1923. godine, pod vođstvom Mustafe Kemala Ataturka pokrenule opšti emancipatorski projekat sekularizacije i evropeizacije ostataka nekadašnje Osmanske imperije, odrazile su se na čitavu društvenu, političku, kulturnu i versku realnost ove zemlje. Talas modernizacije sprovođen po zapadnim uzorima reflektovao se i u postavljanju temelja umetničkim praksama koje na turskom tlu do tada nisu imale značajnije praktično, a ni institucionalno uporište. Visoka škola za muziku pokrenuta 1917. godine pod nazivom Darul-ajlhan (ili u prevodu – Kuća melodije), bila je striktno usredsređena na tradicionalnu tursku muziku, da bi po osnivanju Republike, te preimenovanju u Istanbulski konzervatorijum, bila proširena i preinačena dodavanjem odseka za muzičku teoriju, harmoniju, kompoziciju, orkestraciju i moderne, zapadne instrumente. Ovaj zamah je na planu muzičkog stvaralaštva tokom međuratnog perioda bio obeležen nastojanjem da se uspostavi nacionalni stil zasnovan na simbiozi domaće folklorne idiomatike i evropskih žanrova, te grupa kompozitora zagovornika ovog pravca, inače školovanih u Parizu i Beču, indikativno stiče naziv „Turska petorica”. Paralelno sa ovim procesom, studije izvođaštva na Istanbulskom konzervatorijumu u prvim godinama realizovane su pod mentorstvima domaćih muzičara obrazovanih u inostranstvu, ali i pojedinih stranaca koji dolaze u Istanbul, gde u dužim ili kraćim periodima razvijaju svoje pedagoške prakse. Među njima je bio i austrijski pijanista Fridrih Štacer čiji je rad imao velikog značaja za postavljanje osnova nacionalnom klavirskom izvođaštvu, pre i posle Drugog svetskog rata. Neki od njegovih učenika bili su i potonji istaknuti turski pijanisti poput Mithata Fenmena, Ergidžana Sajdama i Verde Erman (1944–2014) – pijanistkinje međunarodne reputacije koja će uz Kamuran Gundemir i Idil Biret postati vodeća figura nacionalnog pijanizma druge polovine 20. veka. Ipak, kako je proces podizanja obrazovnog nivoa bio prilično dug, i ova generacija pijanista je nakon perioda školovanja u Istanbulu (čak i zadugo nakon Drugog svetskog rata), studije nastavljala na zapadnim univerzitetima, gde su mnogi konačno uobličavali svoje veštine. Tako je preko individualnih izvođačkih stilistika formiranih u inostranim kontekstima, najšire posmatrano, i sama turska pijanistička scena stekla izrazito šaroliki karakter. Uostalom, u odnosu na relativno kratku istoriju pijanističke discipline u ovoj sredini, a posebno u veku obeleženom opštom standardizacijom izvođaštva, ispostavlja se da nije ni bilo uslova za formiranje distinktivne karakteristike kakvog "nacionalnog pijanizma". U tom smislu, specifična "boja", emocionalni i duševni pokret u izrazu određenog umetnika mogu se percipirati jedino kao sasvim posredne refleksije onog nepouzdanog, diskurzivno oblikovanog karakterološkog obrasca, odnosno stereotipne slike mentaliteta naroda kojem pripada. U slučaju pijanistkinje Verde Erman, možda bi se po ovom hermeneutičkom ključu, njen energičan gest i neposredna, eruptivna snaga izraza mogli postaviti upravo za imanentne označitelje turskog kôda njene izvođačke estetike. Odgovore na ova pitanja, u emisiji ćemo potražiti u njenim interpretacijama Varijacija na Paganinijevu temu Johanesa Bramsa, Fantazije „Vanderer” Franca Šuberta i Drugog klavirskog koncerta Sergeja Rahmanjinova.

Rođena 1944. godine u Istanbulu u emancipovanoj porodici muzičkih amatera, Verda Erman je zajedno sa sestrom Lejlom (koja će kasnije postati poznata violinistkinja), veoma rano pokazala interes za muziku i, kako svedoči, prve kontakte sa klavirskim zvukom stekla slušajući gramofonske ploče sa snimcima Artura Rubinštajna i Alfreda Kortoa. Početne poduke koje za klavirom dobija od svoje tetke ubrzo je otkrivaju kao izuzetno nadareno dete, te Verda Erman započinje i formalno muzičko obrazovanje na Istanbulskom konzervatorijumu kod Rane Erksan, da bi nekoliko godina kasnije školovanje nastavila u klasi Fridriha Štacera. Kako se sama priseća, „Štacer je kao stranac bio veoma tražen profesor klavira u Istanbulu, veliki pedagog sa svim znanjem koje je stekao u rodnom Beču. On ne samo da je podučavao muzici i klaviru, već je ta znanja umeo da poveže i sa životnim iskustvom. Govorio je da su samokontrola na sceni, skromnost i kontinuirano usavršavanje kroz naporan rad glavni uslovi za dobrog izvođača. I mada pomalo gruba ličnost koje su se svi njegovi učenici veoma plašili, Štacer je”, evocira Ermanova, „imao izuzetno osetljivu stranu i svestrana interesovanja”. Neposredan dodir sa evropskim mentalitetom i duhom, osim kroz rad sa ovim pedagogom, pijanistkinja je u ranim godinama muzičkog obrazovanja imala i na koncertima Istanbulskog gradskog orkestra uz koji je slušala najveća imena svetske muzike poput Valtera Gizekinga, Vilhelma Kempfa, Pijera Furnijea, Natana Milštajna i drugih koji su u okviru svojih turneja nasupali i u Turskoj. Ostvarivši brzi napredak za instrumentom, Verda Erman već u trinaestoj godini školovanje nastavlja u Parizu, najpre privatno kod Liset Dekav, a potom i na Konzervatorijumu. Odlazak iz tada siromašne Turske u zemlju poput Francuske bio je za mnoge talente nepremostiva prepreka, te je zanimljivo da je još 1948. godine turska vlada donela specijalan „Zakon o vunderkindima” koji je podrazumevao državno stipendiranje školovanja talentovane dece u inostranstvu. Ovaj ’lex specialis’ koji je isprva bio namenjen za samo dve učenice – dvanaestogodišnju violinistkinju Sunu Kan i sedmogodišnju pijanistkinju Idil Biret, bio je 1956. godine proširen u „Zakon o državnom obrazovanju dece sa izuzetnim sposobnostima za muzičku i likovnu umetnost” što je i samoj Verdi Erman, godinu dana kasnije omogućilo odlazak u Pariz. Ovaj strateški dokument koji je u vremenu ubrzane modernizacije Turske doprineo obrazovanju niza umetnika koji će nakon povratka sa školovanja na Zapadu značajno doprineti razvoju kulture u matičnoj sredini, bio je na snazi sve do 1968. godine.

Verda Erman na Pariskom konzervatorijumu prolazi kroz napredan kurs za izuzetne talente i studije završava kao jedan od najmlađih diplomaca u istoriji ove institucije, 1959. sa svega navršenih četrnaest godina. Potom je usledio trogodišnji rad sa Margarit Long na njenoj privatnoj akademiji, kao i Lazarem Levijem. Susret sa oboje pijanista koji su u to vreme već bili u poznim, osamdesetim godinama uživajući status "živih legendi" francuskog muzičkog života, bio je za Ermanovu, kao dete sa "egzotičnog" istoka kontinenta, nesvakidašnje srećna okolnost koja će ostvariti ključan uticaj na njeno umetničko formiranje. Upravo na nagovor Margarit Long, Verda Erman 1963. godine uzima učešće na Long-Tibo takmičenju gde osvaja prvu nagradu. Ovo priznanje zahvaljujući kojem debituje u Teatru Šanzelize, Sali Gavo i širom Francuske, dalo je značajan impuls zamahu njene koncertne karijere. Ovih godina, pijanistkinja počinje da nastupa i širom rodne Turske držeći redovne resitale u Istanbulu, Ankari i Izmiru, a potom i sa Predsedničkim simfonijskim orkestrom, najeminentnijim turskim ansamblom osnovanim 1924. godine pod pokroviteljstvom Ataturka. Dve godine nakon uspeha na konkursu Long-Tibo, Verda Erman osvaja i visoku drugu nagradu na prestižnom Međunarodnom takmičenju u Montrealu, koje intenzivira njenu internacionalnu karijeru, uz podršku Ministarstava kulture i inostranih poslova Turske.

Razgranata međunarodna karijera ove pijanistkinje koja naročiti uspon doživljava početkom sedamdesetih godina proteklog stoleća, kada između ostalog beleži i nastupe u Beogradu, afirmisaće Verdu Erman kao jednu od vodećih ličnosti turske klasične muzike te joj doneti i titulu Narodnog umetnika koju joj dodeljuje turski predsednik Dževdet Sunaj. Nastupi po Južnoj i Severnoj Americi tokom sedamdesetih i osamdesetih dovešće je i do Marlboro festivala na kojem učestvuje po pozivu Rudolfa Serkina, a intenzivno nastupa i kao solista na evropskim turnejama sa turskim Predsedničkim simfonijskim orkestrom. Verda Erman preminula je 2014. godine, ostavivši brojne nekomercijalne snimke realizovane za nacionalnu radio-televiziju i nekoliko albuma za manje inostrane diskografske kuće kao što je mađarski Hungaroton za koji beleži kompletna klavirska dela Ulvija Džemala Erkina, odnosno za francusku Produkciju Danijel Manje, za koju izdaje el-pi sa delima Johanesa Bramsa.

Kako je u svom poslednjem intervjuu 2013. godine navela, „Kada radim na novom delu, prvo pokušavam da razumem arhitekturu i strukturu dela čitajući ga bez klavira. Najveći izazov je moći izvesti ono što je kompozitor napisao bez ikakvih dodataka i ostati veran načinu na koji je delo napisano, njegovom sopstvenom stilu. Izvođač mora da oživi komad koji svira na konkretno zadatom mestu, te da pronađe u sebi potrebnu snagu da ga u datom trenutku iznova stvori. To je nešto što zavisi od unutrašnjeg sveta svakog umetnika, osetljivosti, ukusa, osećanja, iskustva i karaktera, koji su različiti. Zato ono što nazivamo izvođenjem ne bi trebalo da se završi samo „prevođenjem” onoga što je napisano veoma dobro, već izvođenje”, zaključuje Verda Erman „pre svega podrazuma sposobnost pijaniste da svoj senzibilitet prilagodi duhu svakog individualnog kompozitora”.

Autor emisije: Stefan Cvetković