Prostori pijanizma - Beno Mojsejevič

"Povremeno se zaprepastim kada čujem da se „intelekt“ koristi kao antiteza „osećanju“, kao da se njih dvoje nadmeću jedno protiv drugog. Ništa ne može biti dalje od istine, jer nijednom intelektualnom tumačenju ne smeju da nedostaju emocionalne vrednosti. Ovo verovatno znači da, u zavisnosti od dara i stepena zrelosti, neki umetnici samo naglašavaju da je glava iznad srca. Tamo gde dođe do takve neravnoteže u kojoj intelekt dobije prevlast, ona se mora ispraviti svesnim i koncentrisanim fokusom na emocionalni sadržaj. Ako interpretacija postane neopravdano intelektualna, u nju se moraju uliti živost i boja, bez obzira na sve - da li je melodija "u desnoj ili levoj ruci"; bilo da je podržana pratnjom, ili je to melodija koja pevuši samostalno."

Ove reči Bena Mojsejeviča, jednog od poslednjih pijanista iz generacije velikana rođenih krajem 19. veka, svedoče o poziciji umetnika uhvaćenog na razmeđi dve epohe, na kojoj su se u tolikim praksama sudarala dva koncepta klavirskog izvođaštva – dotadašnjeg koje je u smiraju romantizma primat još uvek postavljalo na emocionalno posredovanje literature, i onog novog, koje je sebi tek utiralo put ka racionalnom oživljavanju dela, a u vremenu (kako se verovalo) pune "ovladanosti" muzičkom istorijom. Ipak, umetnost Bena Mojsejeviča koja je do danas sačuvana na mono snimcima realizovanim do polovine 20. veka, svedoči o jednom već davno potisnutom odnosu prema muzičkom delu, onom koji je podrazumevao znatno više slobode, ne nužno samo emocionalne prirode, već u najširem smislu – o odnosu oslobođenom od standarda koji će biti uspostavljeni tokom nastupajućeg doba prevlasti medijskog posredovanja muzike. Ima argumenata po kojima bi se u tom pogledu mogla povući paralela između industrijske uniformizacije materijalnih sredstava života i standardizacije izvođačkih postupaka koji su u vremenu mehaničke reprodukcije (benjaminovski rečeno) izgubili svoju "auru", postajući u medijskom obličju puki tržišni produkti. Upravo zato, neposredne i, manje ili više intelektualno oblikovane, mada suštinski spontane interpretacije Mojsejeviča, danas ubedljivo reprezentuju vrednosti epohe u kojoj je nesputana individualnost bila mera vrednosti umetnika, kao i očekivanja publike. A ta individualnost podrazumevala je pre umetnikovu manifestaciju sopstvenog karaktera nego njegovu sposobnost estetskog oblikovanja dela i njegovog kustoskog postavljanja u imaginarni muzej muzičkih dela...

Gospodski ležerne i oblikovane "aristokratskim" gestom, mada u tome nimalo hermetične, njegove interpretacije mogu se doživeti kao svojevrstan otisak samog duha epohe. Stoga se za sviranje Bena Mojsejeviča još u njegovo vreme koristio epitet "velikog stila", kojim se mogao skicirati i sam životni put pijaniste.

Rođen 1890. godine u Odesi, Beno Mojsejevič je klavir počeo da uči u sedmoj godini sa Dmitrijem Klimovim na tamošnjoj muzičkoj akademiji i već sa devet godina osvojio nagradu "Anton Rubinštajn". Na talasu revolucije koja je 1905. godine zahvatila Rusko carstvo, Mojsejevič sa porodicom beži na Zapad, u Beč, gde na tamošnjem konzervatorijumu pokušava da stupi u klasu čuvenog Teodora Lešetickog, jedne od najmarkatnijih figura klavirske pedagogije epohe romantizma. Ostala je poput anegdote zabeležena nesuvisla izjava Lešetickog da bi program koji je dečko odsvirao na prijemnom ispitu on sam bolje izveo levom nogom! Ipak, tri godine kasnije uporni Beno Mojsejevič iz drugog pokušaja uspeva da se upiše u klasu velikog pedagoga gde osim konkretnog tehničkiog znanja formira samosvojnu umetničku ličnost – onaj rezultat koji je omogućavala samo specifična pedagoška metoda Lešetickog iz čije su klase izlazili potpuno različiti pijanisti. Već 1908. Mojsejevič odlazi u London koji će postati njegovo trajno prebivalište i u kojem naredne godine ostvaruje svoj debi pred publikom. Kao nesumnjivo izuzetno talentovanom, mladom pijanisti počinju da se otvaraju mnoga vrata i on započinje koncertnu praksu širom Evrope, a od 1919. godine i u Sjedinjenim Američkim Državama gde se prvi put predstavlja auditorijumu u Karnegi holu. Osim na američke scene, na koje će se tokom života vraćati više od dvadeset puta (između ostalog i kao gostujući profesor na Kertisovom institutu u Filadelfiji 1927. godine), Beno Mojsejevič tokom međuratnog perioda odlazi na česte turneje svirajući po britanskim kolonijama širom sveta, poput Indije, Australije i Novog Zelanda, ali i u Južnoj Americi i Japanu. U tom pogledu, pored Majre Hes, Kliforda Kerzona i Solomona Katnera (o kojima je više reči bilo u prethodnim izdanjima emisije Prostori pijanizma), Mojsejevič se nesumnjivo istakao kao jedan od najopularnijih britanskih pijanista prve polovine prošlog veka. Međutim, iako je ovaj naturalizovani Britanac svoj ukupni habitus prilagodio modelu aristokratskog života nove sredine, bivajući i bliskim Čerčilovim prijateljem, Beno Mojsejevič nikada nije postao tipičan eksponent engleske pijanističke škole. Njegov pijanizam, naprotiv, imao je drugačija ishodišta i genezu, te bi se moglo reći da je u zvuku oličavao jedan panevropski "gospodski manirizam" visoke građanske klase na svom istorijskom sutonu, onaj ideal koji se zapravo idealno poklopio sa tipičnim britanskim poimanjem umetničke refleksivnosti. Kao patriota, tokom Drugog svetskog rata on je igrao aktivnu ulogu u podizanju nacionalnog duha, priređujući brojne koncerte kako među vojnicima, tako i u samom Londonu, što mu 1946. godine donosi i Orden britanske imperije.

U nepune dve decenije nakon rata, sve do smrti 1963. godine, Mojsejevič je nastavio da održava koncertnu karijeru sa obe strane Atlantika, o čemu su ostala i sporadična svedočanstva u vidu sačuvanih snimaka radijskih prenosa njegovih živih nastupa. Tokom poznih godina, objavio je i knjigu simptomatičnog naslova "Sviranje u velikom stilu" ostavljajući dragoceni trag o sopstvenim postulatima klavirskog izvođaštva.

U emisiji reprodukujemo jedan od njegovih poslednjih tonskih zapisa, Krajslerijanu opus 16 Roberta Šumana. Kao pijanista pretežno naklonjen romantičarskom repertoaru unutar kojeg je Šumanu pripadalo naročito mesto, Beno Mojsejevič je na ovom snimku prikazao sve upadljive kvalitete svog pijanizma. U prvom redu je to spontanost plasiranja muzičkog materijala koja neretko odaje utisak žive improvizacije, iza koje se međutim, nalazi pažljivo isplanirana dramaturgija svakog stava ciklusa. Naime, oštrijem uhu ne može promaći da Mojsejevič muzičkom toku pristupa sa minucioznošću analitičara koji svakom motivu ili manjoj celini fraze pridaje jednak značaj, dok celinu uspostavlja njihovim naizgled spontanim povezivanjem. Muzički smisao forme i poente dela ovaj umetnik uspostavlja u sprezi elastične agogike i razuđene dinamike koje strukturu kompozicije čine izrazito fluidnom.

Još jedan među omiljenim kompozitorima, ali ujedno i savremenik sa kojim je pijanista održavao bliske prijateljske veze, bio je Sergej Rahmanjinov sa kojim se upoznao još 1919. godine i čija je brojna dela, a posebno odabrane koncerte često izvodio. Sam Rahmanjinov očaran Mojsejevičevim pijanizmom izjavljivao je kako je Drugi klavirski koncert Beno svirao bolje nego što bi i on kao autor sam to mogao, smatrajući ga svojim duhovnim naslednikom. Jedno od dela ruskog kompozitora koje je Mojsejevič često izvodio bila je i Rapsodija na temu Paganinija o čemu svedoče i dva snimka, jedan sa živog koncerta iz 1946. godine, i drugi studijski iz 1955, načinjen sa Filharmonija orkestrom i Hjugom Rignoldom koji slušate do kraja večerašnje emisije.

Autor emisije: Stefan Cvetković