Prostori pijanizma – Rafael Orosko

Među pijanistima kojima je sudbina odredila da nakon blistave karijere, a posle prerane smrti padnu u zaborav, nalazi se i španski pijanista Rafael Orosko – umetnik oko čijeg se imena poslednjih godina, uporedo sa ponovnim otkrivanjem njegove diskografske zaostavštine, ispreda opravdani mit o talentu najređeg sjaja, jednom od zasigurno najvećih majstora crno belih dirki druge polovine 20. veka. Obdaren sposobnošću da svoj hispanski temperament ovaploti u interpretacijama visoke umetničke vrednosti, Orosko je u muziku mahom romantičarskih kompozitora poput Šuberta, Šopena, Šumana, Bramsa, Rahmanjinova, ali i de Falje, Albeniza i Granadosa, unosio svežinu lokalnog, nacionalnog mentaliteta. Zato se danas Rafael Orsoko uz Alisu de Laroče može postaviti za jednog od najznačajnijih španskih pijanista prošlog stoleća, čija je relativno kratka, ali plodna karijera za sobom ostavila dovoljno tragova koji ga osvetljavaju u celovitom spektru njegovih umetničkih nastojanja. Premda praćen gromoglasnim uspesima na sceni i u studiju o kojima svedoče ne samo euforični aplauzi publike koje čujemo na njegovim živim snimcima, već i sačuvani kritičarski panegirici, Orosko između kasnih 60ih i ranih 90-ih godina prošlog veka – u vremenu izražene medijske popularizacije brojnih aktera klasične muzičke scene – ipak nije stekao oreol globalne zvezde. Razlozi za ovu činjenicu mogu se tražiti jedino u njegovoj pretežnoj orijentaciji na evropske scene, kao i prilično ranom odmaku od glavnih muzičkih metropola, što je uslovilo da u 1980-im, kada je ušao u svoje četrdesete, njegova koncertna praksa na najvećim scenama postepeno počne da se stišava. Ove činjenice, međutim, ni najmanje se nisu odražavale na pijanističke sposobnosti koje su sve do smrti umetnika 1996, u 50-oj godini života, zračile njegovim suverenim odnosnom prema literaturi.

Prvi utisak pri susretu sa pijanizmom Rafaela Oroska danas jeste neposrednost njegovog muzičkog govora za instrumentom. Svaka fraza u njegovim interpretacijama plasirana je direktno, vođena je širokim dahom i oblikovana pre čistom muzikalnošću, nego misaonom potragom za njenim mogućim inovativnim osvetljenjima. To je Oroskovom pijanizmu uostalom davalo oreol "klasične" vrednosti, utisak jedne vrste izvođačkog standarda zahvaljujući kojem se čak i danas njegova tumačenja uzimaju kao reference za svako delo koje je ostavio na nosačima zvuka. Ovo važi i za dela Frederika Šopena koja Orosko donosi sa objektivnom čistoćom transponovanja zapisa u zvuk, ali i sa rafiniranom poetičnošću i istinskim žarom. Njegov prostirući zvuk odaje utisak "trodimenzionalnosti", što je proisticalo iz oslobođene elastičnosti ruke na klavijaturi i bogate pedalizacije. 

Među njegovim antologijskim snimcima poljskog romantičara nalaze se i Skerca koja je snimio za Filips 1975. godine, a u emisiji, u zvučni svet Rafaela Oroska uvodimo vas njegovim interpretacijama prva tri Skerca u ha-molu, be-molu i cis-molu.

Rođen 1946. godine u Kordobi, Rafael Orosko je klavir počeo da uči sa šest godina na lokalnom konzervatorijumu, nakon čega odlazi na studije u Madrid kod Hozea Kubiljesa, nekadašnjeg učenika Luja Dijemea. Dalji put usavršavanja odvešće ga do Marije Kurčo, a potom i do Sijene i slavnog Aleksisa Vajsenberga. Godine 1966. Orosko osvaja prestižan konkurs u Lidsu izvodeći u finalu Bramsov Prvi klavirski koncert, i ovaj uspeh otvoriće mu vrata međunarodne afirmacije koju će podstaći nastupi sa Herbertom fon Karajanom i Karlom Marijom Đulinijem, između ostalih. Oroskova saradnja, najpre sa izdavačkom kućom Hiz masters Vojs za koju objavljuje prva dva albuma među kojima i onaj antologijski sa Šopenovim Prelidima, nastaviće se sa Filipsom, sa kojim tokom 1970-ih godina realizuje svoj najznačajniji diskografski materijal. On obuhvata jednako solistički, koliko i koncertantni repertoar koji je Rafael Orosko zabeležio sa svojim stalnim saradnikom, dirigentom Edom de Vartom - u pitanju su dva koncerta Petra Čajkovskog i svih pet koncerata Sergeja Rahmanjinova, kroz koje će se potvrditi kao pijanista posebno naklonjen koncertantnoj literaturi. Ove snimke ponovo je u vidu si-di boksa 2013. godine, u digitalno poboljšanim verzijama izdala diskografska kuća Deka. 

Oroskovo preseljenje iz Londona (u kojem je živeo tokom 1970-ih godina) u Pariz, a potom i u Rim, po rečima samog umetnika bilo je presudno za postepeno smirivanje njegovih koncertnih i studijskih aktivnosti, početkom naredne decenije, kada se na umetničkom planu u većoj meri posvećuje muzici španskih autora, o čemu je ostavio trag i u vidu snimaka koje je ostvario za manjeg francuskog izdavača Ovidi Valoa. Poslednji album sa de Faljinim Noćima u španskim vrtovima Rafael Orosko snimio je 1994. godine, da bi samo dve godine kasnije, na vrhuncu pijanističke snage, Orosko preminuo u šedesetoj godini života, od posledica HIV infekcije. U znak sećanja na slavnog sugrađanina, muzički konzervatorijum u Kordobi poneo je njegovo ime. 

U emisiji reprodukujemo i integralan snimak Trećeg klavirskog koncerta u de-molu, opus 30 Sergeja Rahmanjinova koji je Rafael Orosko snimio 1973. godine u pratnji Kraljevske filharmonije i Eda de Varta. Ovaj koncert, koji je inače bio zaštitni znak pijaniste, Orosko izvodi oštrim nervom, na momente furiozno, ali sa zadivljujućom sposobnošću kontrole i obuzdavanja eksplozivnih naleta energije u zvuku. Između ovakvih odlomaka, nije ništa manje upečatljiv i poetski zamah, koji Orosko oblikuje tonom bogatog tembra i širokom paletom zvonkih "metalnih" boja... Odsečnost u dramskim momentima spaja se sa uspešnom karakterizacijom osećaja tragike, posebno u alternativnoj verziji kadence prvog stava. Ili kako se to u komentaru remasterovanog izdanja Oroskovih tumačenja koncerata Rahmanjinova, navodi: "Orosko je u vreme kada je snimao za Filips, između 1972. i 1975, ušao u svoju punu umetničku zrelost. Album sa koncertima Rahmanjinova jedno je od blaga koje je vremenom zaboravljeno, a koje potvrđuje snagu i dubinu umetnikovog tušea i njegov instinktivni osećaj za plime i oseke muzičkih fraza ovih složenih dela. Orosko projektuje promenljive promene raspoloženja, držeći blisku kontrolu nad detaljima melodijske linije i teksture." 

Autor emisije: Stefan Cvetković