Prostori pijanizma – Persi Grejndžer

„Kao pijanista ne znam sa kojim od najvećih majstora klavira bih ga mogao uporediti. Uostalom, sva su poređenja uzaludna kada je u pitanju veličina, i u tom smislu on je klasa za sebe. Moguće je da sam pristrasan jer je on ostvario sve moje ideale sviranja klavira. Da sam imao njegovu tehniku, moje shvatanje prirode sviranja na ovom instrumentu bilo bi potpuno isto. Poput Boga, njegovo sviranje nas uzdiže visoko iznad patnje i ovozemaljske borbe. Trebalo mi je da napunim šezdeset četiri godine da bih norvešku klavirsku muziku čuo interpretiranu sa toliko razumevanja i genijalnosti. Usudio bih se da kažem da njegovo izvođenje norveških narodnih igara otvara nove horizonte ne samo za mene, već i za sve Norvežane...”

Sačuvane reči Edvarda Griga posvećene Persiju Grejndžeru samo su neke u nizu onih koje danas svedoče o recepciji pijanizma ovog Australijanca široke internacionalne karijere koja ga je početkom 20. veka svrstala među najistaknutije muzičare njegovog vremena. Rođen 1882. godine u Melburnu, Grejndžer je već u trinaestoj godini muzičko školovanje nastavio u Evropi, gde je na Visokoj školi u Frankfurtu klavir učio u klasi poznatog pijaniste i pedagoga Džejmsa Kvasta, nakadašnjeg učenika Karla Rajnekea i Teodora Kulaka čije su genealogije vodile do Lista, Mendelsona, Šumana i Černija. Ovaj bogati pedagoški pedigre Grejndžerovog profesora, uz očito veliki talenat samog učenika, bio je čini se presudan za njegovo efikasno pijanističko formiranje u izvođača visokih sposobnosti, te on već na studijama dobija prve ozbiljnije pohvale kao autentičan muzičar. Naslanjajući se na uobičajenu praksu devetnaestog veka, Grejndžer je osim studija klavira u Frankfurtu pohađao i časove kompozicije, najpre kod Ivana Knora, a potom i u klasi Karla Klimša čiji ga je entuzijazam za muzički folklor toliko poneo, da će ostaviti trajnog traga na njegovo izvođačko interesovanje za muziku različitih naroda. Zanimljivo je da je sa nekolicinom stranih, britanskih studenata Grejndžer bio i jedan od osnivača neformalne „Frankfurtske grupe” mladih kompozitora koje je ujedinjavao otpor prema klasičarskim uzorima u muzici i britanskom muzičkom pomodarstvu. Već u ovo vreme Grejndžer počinje da piše veoma inovativnu muziku služeći se poliritmijom, polimetrijom i disonantnim harmonijama anticipirajući neke od kompozicionih tehnika ranog 20. veka. Mada je tokom života delovao kao kompozitor ostvarivši srazmerno veliki opus u žanrovima solo pesme, klavirske, kamerne i orkestarske muzike, te aranžirajući brojne folklorne melodije koje je lično sakupljao, Persi Grejndžer je najveći deo karijere posvetio pijanističkom pozivu. Tako, već po završetku studija u Frankfurtu 1901. godine, odlazi u London gde započinje afirmaciju kao koncertni pijanista. Na debi u ulozi soliste u Klavirskom koncertu Čajkovskog ubrzo se nadovezuju angažmani u kamernim sastavima sa sopranom Adelinom Pati i kontra-altom Adom Krosli sa kojom 1902. godine odlazi na desetomesečnu turneju po Australiji, Novom Zelandu i Južnoj Africi. Tokom prve decenije 20. veka Grejndžerova pijanistička karijera, ali i kompozitorski uspesi dostižu zenit na evropskim scenama, te se on sve češće nalazi u društvu vodećih savremenika poput Vona Vilijamsa, Elgara, Riharda Štrausa, Debisija i Griga. Otvorenost za savremenu muziku učiniće ga na pijanističkoj sceni ranim propagatorom upravo Debisijevih, Albenizovih i Ravelovih ostvarenja uz koja, kao deo svog standarnog repertoara, izvodi i muziku romantičarskih kompozitora, u prvom redu Šopena, Šumana, Bramsa i Lista.

Mada rani snimci, ostvareni pre pojave ili u ranoj elektroakutističkoj tehnologiji, ne pružaju sasvim vernu reprodukciju Grejndžerovog pijanizma, ono što se svakako može primetiti jesu njegov ekspresivan gest i oštriji ton, znatan dinamički dijapazon, čvrst ritam, i – za dato vreme – prilična suzdržanost od upotrebe rubata. Ove osobenosti izvođačke umetnosti Persija Grejndžera ilustrovaćemo u emisiji njegovom interpretacijom Listovog aranžmana Bahove Fantazije i Fuge u ge-molu, koju ćemo reprodukovati sa digitalizovanog snimka načinjenog 1931. godine.

Na talasu uspeha u Evropi, Grejndžer odlučuje da se u predvečerje Prvog svetskog rata preseli u Sjedinjene Američke Države te afirmiše kao prvi značajniji australijski kompozitor i pijanista. Već 1915. godine započinje prvu američku turneju na kojoj osim standarnih dela sa repertoara promoviše i sopstvenu klavirsku muziku, dok na drugoj strani njegova orkestarska ostvarenja stiču visoke ocene kritike, te ih u ovom periodu sve više američkih orkestara stavlja u svoje programe. Mada će mobilizacija i vreme provedeno u Američkoj armiji tokom rata prekinuti inicijalne uspehe, Persi Grejndžer se ubrzo nakon povratka civilnom životu osim iznova dosadašnjih prihvata i novih muzičkih uloga poput dirigenta Simfonijskog orkestra Sent Luisa. Njegovo interesovanje za pijanističko delovanje u sve popularnijim bioskopima početkom 1920-ih godina postaje takođe prava senzacija. Među angažmane širom Sjedinjenih Država ubrojaće se tih godina i Grejndžerovi kursevi klavirske tehnike na Muzičkom koledžu u Čikagu, prvi od brojnih pedagoških obaveza kojima će biti posvećen u potonjim godinama.

Tokom međuratnog perioda Persi Grejndžer nastavlja sa aktivnom izvođačkom praksom između Evrope i Amerike priređujući i do 120 koncerata godišnje, ali sve češće ulazi i u studija gde ostavlja brojne tonske zapise. Mada je danas u muzičkim krugovima pretežno poznat kao kompozitor, njegovi pijanistički zapisi poslednjih decenija dočekali su vreme digitalizacije i ponovnog komercijalnog plasiranja. U tom pogledu oni se zajedno sa čitavom diskografijom građenom tokom prve polovine 20. veka savremenom slušaocu ukazuju pre kao istoriografska svedočanstva stilistike sviranja epohe iz koje potiču, nego kao muzički proizvodi bliski savremenim kriterijumima pijjanističkog izvođaštva. Ipak, oni današnjem uhu nude slobodnije i muzički lucidnije oživljavanje poznatih stranica muzičke literature. U vremenu koje nije poznavalo ideale svake vrste korektnosti, pa ni pijanističkog čitanja "između nota", već naprotiv – prvenstveno vešte karakterizacije muzičkog materijala – Persi Grejndžer nudio je samosvojno čitanje partiture. Začudo nasuprot njegovom kompozitorskom daru, ono sa sobom nije povlačilo lične intervencije na kompozitorovom zapisu dela – izvođački manir tako prisutan u vremenu u kojem se školovao i nastupao. Idiosinkratičnost se, naprotiv, ukazuje iz dinamički, akcentuacijski veoma plastičnog oblikovanja toka sa stalnom usmerenošću unapred. Grejndžer kao da se ne zaustavlja ni nad najmarkantnijim muzčkim motivima da bi im pružio iz današnje perspektive očekivano osvetljenje, već ih plasira kao integralni deo "muzičkog zbivanja" kompozicije. Ovaj pristup može se čuti i u njegovom izvođenju Simfonijskih etida opus 13 Roberta Šumana sa snimka iz 1928. godine koji ćemo takođe reprodukovati u emsiiji.

Mada je nakon Drugog svetskog rata nastavio sa koncertnom aktivošću nastupajući i u okviru londonskog Promsa, sve češći zdravstveni problemi postepeno će ga udaljavati od podijuma. Poslednji nastup u Karnegi holu priređuje 1954. godine, da bi se od publike koncertno oprostio na Artmut koledžu u Nju Hempširu 1960, godinu dana pre smrti. Kao svestranu muzičku figuru, Grejndžera su najviše privlačila nova otkrića u muzici i oko nje, a što je delom reprezentovao i svojim inovativnim muzičkim delima, kao i eksperimentisanjima čak i u poznim godinama života kada je sa fizičarem Barnetom Krosom 1950-ih radio na izumevanju modernih "muzičkih mašina". Kao apologeta tehnoloških inovacija modernističke epohe, Grejndžer je bio i prvi pijanista koji je 1925. godine, primenom tadašnje vrhunske tehnologije i mikrofona, snimio Šopenovu Treću sonatu u ha-molu, opus 58. Grejndžerov biograf Džon Bird zapisao je da je „ovo izvođenje bez sumnje izdržalo test vremena” i da je u pitanju „snimak koji poznavaoci uzimaju kao primer uvek kada govore o Grejndžerovoj pijanističkoj veličini. Ovome u prvom redu doprinosi činjenica da je Sonata izvedena sa iskrenom žestinom i divljim nadahnućem koje je ponekad i zastrašujuće”.

Osvrćući se na isti antologijski snimak, kritičar Vilfred Melers ističe da je „Persi napravio nekoliko rezova tokom snimanja, ali i da je sebi dozvolio pogrešne note, igrajući se besnim intenzitetom kojim nam otkriva Šopenovo divlje poljsko srce gotovo poistovećeno sa njegovom ličnom herojskom žestinom. Nakon slušanja ovog izvođenja”, dodaje Melers, „ne može se posumnjati u to da je Grejndžer bio među najvećim pijanistima svih vremena”.

Autor emisije: Stefan Cvetković