Prostori pijanizma – Rozalin Turek

„Ne sviram klavir kao instrument iz devetnaestog veka ili aktuelnim pijanističkim stilom i tehnikom. Moja je klavirska tehnika sasvim nova, izgrađena na umetnosti istorijskih praksi izvođenja i strukturalnim zahtevima Bahove muzike. Klavir je po meni kadar za neizmerne tonske i stilske pristupe. Nije ograničen na romantični stil devetnaestog ili perkusivni stil dvadesetog veka. U kombinaciji akademskog znanja, estetske osetljivosti umetnika i tehnike koja proizlazi iz principa same muzike, ali i poznavanja izvođačkog stila osamnaestog veka, klavir mi se ukazuje kao legitiman i duboko pogodan medij za izvođenje Bahove muzike za instrumente sa dirkama.”

Ove reči američke pijanistkinje Rozalin Turek kojoj posvećujemo emisiju, iskazuju suštinu pristupa ove umetnice delima Johana Sebastijana Baha, kompozitora sa čijim se opusom njeno ime danas najčešće povezuje.

Rođena 1914, Turek je za devedeset godina života bila svedok intenzivnog razvoja pijanizma, uspona i uspostavljanja novih standarda i ideja u polju izvođaštva na klaviru. U diverzitetu pijanističkih koncepata koje je doneo 20. vek, zanimljivo je primetiti da je, i pored opšteg odmicanja od romantičarskog nasleđa, značaj klavira kao instrumenta "univerzalnih svojstava" najvećim delom opstao. To znači da je – naslanjajući se na tekovine devetnaestog veka – novo stoleće samo utvrdilo klavir kao instrument kadar da zameni sve svoje preteče, odnosno uspostavi se kao univerzalni, transstilistički medijum nadmoćan u izvođenju muzika izvorno pisanih za najrazličitijie varijante instrumenata sa dirkama. Ovo stanovište, koje je u suštini reflektovalo ideologiju modernizma utemeljenu na veri u progres, te u skladu sa njom u tehnička i tehnološka sredstva poput modernog klavira, značilo je međutim u praksi rascvetavanje dijapazona sasvim različitih pijanističkih pristupa i posledično, poetika. Naime, treba primetiti da je za razliku od 19. veka, u kojem je predominacija klavira značila i saobražavanje autentičnih muzičkih svojstava raznolike literature bogatim mogućnostima ovog instrumenta potenciranjem pedalne reverberacije, šireg raspona sonornosti, dinamike i drugih njegovih svojstava, 20. stoleće donelo znatno promišljeniju funkcionalizaciju klavirskog zvuka. Odmicanje od romantičarskih postavki klavirske tehnike, pa i "pirotehnike" uz uspon racionalnog, akademskog pristupa muzičkoj istoriji kako u domenu nauke o muzici, tako i u samoj izvođačkoj praksi, dovelo je do traganja za onim mogućnostima upotrebe klavira koje će uistinu "preskočiti" autentičnu pojavnost muzike pisane za neki od ranijih tipova instrumenata sa dirkama, ali u meri koja će datu literaturu pre diskretno tonski "oplemeniti" nego prevesti na jezik modernog klavira. Kao jedan od pionira ove prakse, Rozalin Turek je uspela da pronađe srednji put između, sa jedne strane, doslednog oslanjanja na istorijsku praksu autentičnog izvođačkog manirizma, ali sa druge i punog poverenja u izražajni kapacitet savremenog klavira. Ove osobenosti poetike Rozalin Turek na početku emisije osvetljavamo njenom interpretacijom Italijanskog koncerta Johana Sebastijana Baha, sa snimka iz 1959. godine.

Ova američka umetnica, koja je bila jedna od prvih pijanistkinja okrenutih potrazi za vernom reprodukcijom Bahove muzike studirala je u Čikagu sa Sofijom Levin i Janom Kjapusom, a potom i na Džulijardu sa Olgom Samarof. Koncertni debi ostvarila je u Karnegi holu u dvadesetprvoj godini izvodeći Drugi kalvirski koncert Johanesa Bramsa. Tokom karijere sporadično je izvodila i dela stvralaca različitih epoha pri čemu se ističu Šubert, List i Debisi, ali i Šenberg, Kopland i savremenici koju su joj posvećivali svoja dela. Kao pijanistkinja čiji je pristup osmišljavanju interpretacije prevashodno bio vođen akademističkom "metodologijom", odnosno proučavanjem istorijskih aspekata muzike, Turek je stekla poseban status u akademskoj zajednici, o čemu svedoče čak pet počasnih doktorata i brojni gostujući angažmani na američkim univerzitetima. Na drugoj strani, pijanistička praksa Rozalin Turek je posebno u Sjedinjenim Državama dostigla kultni status, i to uglavnom u krugu onih slušalaca koji su umetnosti sviranja klavira doživljavali kao "kustosku" delatnost učenog prezentovanja i tumačenja literature.

Njen način dolaženja do "konačne" interpretacije jednog dela bio je naglašeno studiozan i postupan, te se na sačuvanim snimcima može primetiti da su njena izvođenja istog komada vremenom evoluirala. U jednom intervjuu Turek je tako izjavila kako je spremajući Hromatsku fantaziju i fugu konsultovala čak dvadeset dva sačuvana manuskripta ili prepisa ovog dela iz osamnaestog veka, kao i oko šezdeset postojećih izdanja, ali i da je na pojedinim delima radila i do dvanaest godina pre nego što bi ih uvrstila u repertoar, odnosno počela javno da izvodi! Upravo su ovo neki od razloga koji doprinose tome da njene interpretacije deluju domišljene u svim detaljima, sa jasno postavljanim zvučnim ambitusom koji, kao ni kod jednog drugog pijaniste, klavir na tako neodoljiv način ne saobražava zvuku čembala.

Mada se sonoritetom modernog klavira koristi diskretno, Rozalin Turek je u interpetacijama Baha upadljivo primenjivala čembalističku prstnu tehniku sviranja, odnosno ona rešenja koja bi jedino i mogla biti upotrebljena na datom instrumentu. Činjenica da je uporedo svirala i na čembalu kao svom drugom instrumetnu uostalom dovoljno govori u prilog njenom neposrednom poznavanju problematike svih aspekata autentične tehnike. Izvođenje iz ručnog zgloba uvažavanjem repeticionih mogućnosti čembalističke mehanike obezbeđivao je tako sugestivan "utisak" autentičnosti, ali i istovremeno osiguravao adekvatno, pa i pragmatično zvučno prevođenje Bahove muzike iz nekadašnjih intimnih, kamernih prostora barokne epohe u prostornost savremenih koncertnih dvorana. Mada njen ton nema dugu projekciju, on ima izrazit estetski kvalitet koji bi se najtačnije mogao opisati kao zvuk klavirski "ozvučenog čembala". Po ovim karakteristikama ona u pijanizmu 20. veka anticipira pojavu Glena Gulda koji je i sam bio poklonik njene umetnosti. Kao umetnica velike harizme i jake ličnosti, kako su je opisivali savremenici, Turek u samom sviranju, međutim, nikada nije bila idiosinkratična, te je svu reljefnost zvuka i karakternu varijabilnost crpela iz same muzike ili kako je sama jednom prilikom sažela: „Radim ono što mi Bah kaže, odnosno nikada se ne usuđujem da govorim muzici šta ona treba da radi”.

Njenu samosvojnu poziciju u pijanizmu 20. veka dopunjavao je i pedagoški, odnosno spisateljski rad u kojem je objavljivala razmišanjanja o muzici među kojima je poseban status stekao njen trotomni Uvod u izvođenje Baha koji i danas privlači pažnju studenata klavira, predstvaljajući istovremeno najkompletniji trezor odgovora na pitanja o interpretativnoj umetnosti Rozalin Turek.

Autor emisije: Stefan Cvetković