Kompozitor meseca – Sergej Rahmanjinov

Nove okolnosti sa kojima se suočio kao emigrant nakon Oktobarske revolucije 1917. godine, Rahmanjinova su primorale da se iz egzistencijalnih razloga okrene profesiji koncertnog pijaniste koja mu je jedina obezbeđivala materijalnu sigurnost, te je tako u prvim godinama svog novog života na Zapadu u potpunosti prestao da piše muziku. Njegov dugo očekivani, veliki povratak stvaralačkom pozivu, odnosno radu na Četvrtom kalvirskom koncertu u ge molu naišao je, međutim, na hladan prijem kritike koja se sa podozrenjem ponela u oceni sposobnosti Rahmanjinova da i dalje stvara značajna dela. Promenljive recepcije njegovog kompozitorskog rada pratiće ga tako sve do samog kraja života, ali i na sreću ispostaviti kao istorijski veoma pogrešne, budući da će Rahmanjinov u svojih poslednjih šest opusa koje stvara između 1926. i 1943. godine progovoriti kao kompozitor sublimiranog iskustva, ispisujući neke od najzrelijih stranica svoje muzike.

Bujnog, romantičarskog zamaha, te dugih lučnih fraza tipičnih za Rahmanjinovljeva ranija dela, Klavirski koncert broj 4 donosi novu metro-ritmičku složenost izuzetnih izvođačkih zahteva. Epski karakter prvog stava, prožet upadljivim epizodama rezignacije, odmenjuje setna suzdržanost Larga, da bi provokativni igrački finale muzički tok odveo ka furioznom završetku, odnosno tutiju klavirskog i orkestarskog zvuka, u maniru kompozitorovih ranijih koncertantnih dela. Najraniji snimak Četvrtog klavirskog koncerta načinio je lično Rahmanjinov kao solista uz Filadelfijski orkestar i Judžina Ormandija 1941. godine, a u emisiji ćete ga čuti u izvođenju istog orkestra pod upravom Janika Neze-Segena i Danilom Trifonovim u ulozi soliste.

Uslovljen obavezama koncertnog pijaniste, Rahmanjinov se nakon neuspešnog prijema Četvrtog koncerta, na komponovanje novog dela posvećenog klaviru odlučio tek četiri godine kasnije. Reč je o ciklusu varijacija baziranih na temi koju je preuzeo iz Sonate za violinu i kontinuo baroknog kompozitora Arkanđela Korelija. To, naime, nije bila originalna Korelijeva, već popularna tema La folija koju su tokom muzičke istorije koristili brojni stvaraoci i koja je samom Rahmanjinovu poslužila kao tematska inspiracija i sigurno pribežište u trenutku brojnih osporavanja njegove lične muzičke invencije. Ciklus od dvadeset varijacija sa temom, kodom i intermecom između trinaeste i četrnaeste varijacije nastao 1931. godine, pleni čvrstinom dramaturgije ostvarene organskom međuzavisnošću svih stavova u sledu koji gradi koherentan narativ – razvoj i zasvođenje jedne muzičke ideje. Razlika u odnosu na ciklus koji je Rahmanjinov komponovao gotovo trideset godina ranije – Varijacije na Šopenovu temu opus 22 – više je nego evidentan: romantičarski naboj ranijeg dela, ispunjen ekstrovertnim virtuozitetom u duhu šopenovske i listovske tradicije, u Varijacijama na Korelijevu temu gotovo je u potpunosti napušten. Tipičan pozni klavirski stil Rahmanjinova reprezentovan je ekonomičnošću izražajnih sredstava, te virtuozitetom koji je u funkciji potcrtavanja često mračnog i zastrašujućeg muzičkog karaktera uz upadljivo odsustvo, za Rahmanjinova ranije uobičajenih, lirskih epizoda. Ipak, ni ovo, u izrazu hermetično i introvertno delo nije izazvalo željeni prijem kod publike i kritike, o čemu je svedočio i sam Rahmanjinov koji ga je početkom 1930-ih godina često izvodio u okviru svojih pijanističkih turneja. U jednom pismu upućenom Nikolaju Metneru iz Amerike, on tako navodi: „Svirao sam ih ovde oko petnaest puta, ali od svih petnaest samo je jedno izvođenje bilo dobro, ostala su bila traljava. Ni jednom ih nisam svirao u kontinuitetu. Bio sam vođen kašljanjem u publici. Kad god bi se kašljanje pojačalo, ja bih preskočio sledeću varijaciju. Kad nije bilo kašljanja, ja bih ih svirao prema rasporedu. Na jednom koncertu ne sećam se gde – neki mali grad – kašljanje je bilo tako uporno da sam svirao samo deset varijacija od dvadeset. Moj najbolji rekord bio je u Njujorku kada sam svirao osamnaest varijacija. Nadam se da ćete vi imati više sreće kada ih budete izvodili…“

Obeshrabreni kompozitor, suočen sa narastajućim ratnim vihorom koji je po drugi put u istom veku zahvatio svet, u jednom drugom pismu, datiranom 27. januara 1941. godine i upućenom Nataliji Satinoj, piše: „Mi živimo, zaista, u strašnom vremenu. Čak i ono što smo preživeli za vreme Velikog rata, čini se, u poređenju sa sadašnjim stanjem, kao nešto sasvim drugo. Tada je bar bilo negde, u nekim zemljama, svetlih tačaka. Sada se čini da se katastrofa širi na ceo svet i guta sve i svakoga. Sačuvaj nas, Gospode! Saveti da živimo samo u ovom danu, govoreći po savesti, ne stoje. Kako da se živi samo današnjim danom, i da se ne misli makar o bliskoj budućnosti? I kako je moguće da se ne misli o tome? Uostalom, nismo životinje! Ali razmišljanje o budućnosti, ne donosi ništa osim užasa, ne mogu to ni da zamislim! Kako se nositi sa tim, reci mi? ”

Izrečena razmišljanja, Rahmanjinov će stići i da muzički izrazi, i to u svom poslednjem delu – Simfonijskim plesovima opus 45 nastalim 1940. godine – svojevrsnom testamentu-svedočanstvu sudbine sveta i čitavog čovečanstva, u tom trenutku već suočenog sa užasima novog svetskog rata.

Simfonijski plesovi po mnogo čemu su specifični. Apokaliptička percepcija stvarnosti o kojoj delo svedoči, bila je potaknuta gotovo čitavim životnim iskustvom Rahmanjinova kao očevica Prvog svetskog rata, raspada Ruske imperije, smrti miliona ruskih patriota tokom revolucije, a potom i svedoka pojave fašizma u Italiji i Nemačkoj, razbuktavanja nacističke histerije. Stoga i ne čudi što je za temu ovog simfonijskog dela, od kojeg će odmah po nastanku načiniti i verziju za dva klavira, upotrebio gregorijanski napev Dies Ire – Dan gneva ili jednostavno „temu smrti” postavivši je kao ishodište ostvarenja. Trostavačni ciklus karakterišu programski nazivi stavova Dan, Sumrak i Ponoć koji u kontekstu ovog autobiografskog dela slikaju tri faze ljudskog života. Snažni akcenti, opore harmonije, masivnost mračnog klavirskog zvuka, zaogrnutog plesnim ritmovima, samo su neke od karakteristika partiture koja stoji na samom kraju Rahmanjinovljevog pet decenija dugog stvaralačkog puta.

Autor ciklusa: Stefan Cvetković