Čuvari srpskog pamćenja daleko od otadžbine

Postoje mesta koja nisu samo sedišta jedne organizacije, već predstavljaju živo svedočanstvo istorije jednog naroda. Upravo takav utisak ostavljaju prostorije Srpske narodne odbrane u Čikagu. Ko jednom pređe njihov prag, ima osećaj da nije ušao samo u kancelariju jednog udruženja, već u riznicu srpske istorije, sećanja i nacionalnog identiteta.

U okviru mog višegodišnjeg istraživanja o sudbini srpskih kraljevskih oficira, a posebno o njihovom stradanju i životu nakon nemačkog logora Oflag VI C u Osnabriku, imao sam priliku da posetim Srpsku narodnu odbranu u Čikagu i razgovaram sa dvojicom njenih članova Milanom Stanojevićem i Slavišom Stepanovićem. Taj razgovor prerastao je u mnogo više od intervjua. Postao je susret sa jednim delom srpske istorije koji se već više od jednog veka pažljivo čuva daleko od otadžbine.

 Više od jednog veka srpske istorije

Srpska narodna odbrana osnovana je 1914. godine u Čikagu, u trenucima kada je Srbija vodila najteže bitke u Prvom svetskom ratu. Na inicijativu velikog srpskog naučnika Mihajla Pupina, uz podršku brojnih uglednih Srba u Americi, među kojima je bio i Nikola Tesla, osnovana je organizacija koja je imala zadatak da pomogne Srbiji, okupi srpske iseljenike i sačuva nacionalni duh daleko od domovine.

Tokom više od jednog veka postojanja Srpska narodna odbrana postala je jedan od najznačajnijih stubova srpske zajednice u Americi. Pomagala je Srbiji u najtežim vremenima, organizovala dobrovoljce, negovala srpsku kulturu, čuvala tradiciju i istorijsko pamćenje, a mnogim generacijama naših iseljenika predstavljala je drugu kuću.

 Prostorije koje liče na muzej

Ono što posebno oduševljava svakog posetioca jeste bogata arhivska građa koju Srpska narodna odbrana čuva.

Na zidovima se nalaze fotografije osnivača organizacije, među kojima su Mihajlo Pupin i Nikola Tesla, brojne istorijske fotografije srpske emigracije, originalni dokumenti, zastave, stare članske knjižice, priznanja, odlikovanja i publikacije koje svedoče o radu organizacije kroz više od jednog veka.

Posebnu pažnju privlače fotografije i dokumenta posvećeni generalu Dragoljubu Draži Mihailoviću, kao i bogat fond časopisa „Sloboda“, koji već decenijama predstavlja jedno od najvažnijih glasila srpske dijaspore u Americi.

Čovek bi u ovim prostorijama mogao provesti dane, pa i čitav mesec, pregledajući fotografije, čitajući stare novine i dokumenta. Svaka polica otkriva novu priču, a svaka fotografija predstavlja deo istorije koji je sačuvan zahvaljujući ljudima koji su shvatili koliko je važno pamtiti.

 Milan Stanojević – mlada generacija koja nastavlja tradiciju

Jedan od najmlađih aktivnih članova Srpske narodne odbrane je Milan Stanojević, rođen 8. avgusta 1997. godine u Šapcu, a odrastao u Bogatiću, u srcu Mačve.

Iako nije istoričar po struci, istorija je njegova velika ljubav. Još kao dečak slušao je priče svojih baka i deka o Drugom svetskom ratu, što je u njemu probudilo želju da istražuje sudbine ljudi iz svog kraja.

Kao student-pilot boravio je 2018. godine u Vašingtonu u okviru studentske razmene, gde je radio u američkom Crvenom krstu. Danas aktivno učestvuje u radu Srpske narodne odbrane, nastojeći da istoriju približi mlađim generacijama. Istražuje sudbine srpskih emigranata i radi na knjizi „Mačvani daleko od otadžbine“, u kojoj će biti zabeležene životne priče brojnih ljudi iz Mačve koji su posle Drugog svetskog rata svoj život nastavili širom sveta.

 Slaviša Stepanović – čuvar tradicije

Slaviša Stepanović rođen je 13. maja 1955. godine u Reljovici kod Požarevca. U Ameriku je došao kao dvanaestogodišnjak, a član Srpske narodne odbrane je još od 1980. godine. Danas obavlja dužnost računovođe organizacije.

Tokom razgovora podelio je i porodičnu priču koja je duboko povezana sa istorijom Drugog svetskog rata. Njegov deda Borislav Stepanović bio je zarobljen u nemačkom logoru, a nakon oslobođenja emigrirao je u Sjedinjene Američke Države. Takve lične sudbine pokazuju koliko je Srpska narodna odbrana bila važna za generacije Srba koji su posle rata započeli novi život daleko od svoje otadžbine.

 Važna karika u istraživanju Osnabrika

Za mene je ova poseta imala poseban značaj.

Već skoro deset godina istražujem sudbinu srpskih kraljevskih oficira koji su tokom Drugog svetskog rata bili zatočeni u nemačkom logoru Oflag VI C u Osnabriku. Tokom razgovora u Srpskoj narodnoj odbrani dobio sam još jednu potvrdu da su mnogi oficiri koji su posle 1945. godine iz nemačkih logora stigli u Ameriku postali članovi upravo ove organizacije.

To otkriće predstavlja još jednu važnu kariku u mom istraživanju, jer pokazuje da se životne priče srpskih oficira nisu završile oslobođenjem iz logora. Naprotiv, mnogi su upravo kroz Srpsku narodnu odbranu nastavili svoju borbu – ovoga puta za očuvanje istorijske istine, nacionalnog identiteta i zajedništva srpskog naroda u rasejanju.

 Nasleđe koje obavezuje

Danas Srpska narodna odbrana okuplja oko 500 aktivnih članova i nastavlja da izdaje svoj časopis „Sloboda“, koji već decenijama beleži život srpske zajednice u Americi.

Ali njena najveća vrednost nije samo u broju članova. Ona se nalazi u arhivi koju je strpljivo stvaralo više generacija Srba. U fotografijama, dokumentima, starim knjigama, pismima i svedočanstvima koja bi, bez ovakvih ljudi i ovakvih organizacija, možda zauvek nestala.

Napuštajući prostorije Srpske narodne odbrane u Čikagu, poneo sam mnogo više od beležaka za svoju knjigu. Poneo sam uverenje da istorija živi onoliko koliko je mi čuvamo.

Na hiljade kilometara od Srbije, u srcu Čikaga, već više od jednog veka čuvaju se fotografije, dokumenti, knjige i uspomene koje svedoče o stradanju, borbi i opstanku srpskog naroda. Upravo zato Srpska narodna odbrana nije samo organizacija – ona je čuvar kolektivnog pamćenja srpskog naroda u Americi.

Za mene, kao istoričara koji već godinama istražuje sudbinu srpskih kraljevskih oficira iz Osnabrika, ova poseta predstavljala je mnogo više od još jednog razgovora. Ona je potvrdila da se mnoge priče naših ljudi nisu završile iza bodljikave žice nemačkih logora, već su svoj nastavak dobile ovde, u Čikagu, u Srpskoj narodnoj odbrani. Zbog toga je naša zajednička obaveza da ovo nasleđe sačuvamo i predamo budućim generacijama – jer narod koji čuva svoje pamćenje, čuva i svoju budućnost.